در میان بخشی از ایرانیان، بهویژه در فضای مجازی و در میان نیروهای ناراضی از وضعیت موجود، این تصور شکل گرفته است که شاید یک مداخلۀ نظامی خارجی – بهویژه از سوی ایالات متحده – بتواند مسیر ایران را به سمت یک نظام سکولار و دموکراتیک باز کند. در نگاه نخست، این تصور ممکن است برای برخی جذاب به نظر برسد؛ گویی نیرویی بیرونی میتواند گرهی را باز کند که در داخل کشور سالهاست باز نشده است. اما تجربۀ تاریخی و پژوهشهای علوم سیاسی نشان میدهد که این تصور، متأسفانه بر یک خطای عمیق معرفتی استوار است.دموکراسی، برخلاف آنچه گاهی تصور میشود، صرفاً نتیجه سقوط یک حکومت یا برگزاری چند انتخابات نیست.
دموکراسی محصول نهادهای پایدار، توافق اجتماعی، مشروعیت سیاسی و روندهای تدریجی درون جامعه است. به همین دلیل بسیاری از پژوهشگران علوم سیاسی تأکید میکنند که سرنگونی یک حکومت بسیار آسانتر از ساختن یک نظم دموکراتیک پایدار است. ساموئل هانتینگتون، استاد علوم سیاسی دانشگاه هاروارد، جملهای دارد که این واقعیت را بهخوبی بیان میکند: «سرنگون کردن یک رژیم آسانتر از ساختن یک دموکراسی پایدار است.»در چند دهۀ گذشته، ایالات متحده در مواردی با شعارهایی مانند «گسترش دموکراسی» یا «بازسازی سیاسی» وارد جنگ یا مداخله شده است.
عراق و افغانستان دو نمونۀ برجسته دموکراسی نظامی امریکایی در قرن بیستویکم هستند. در هر دو مورد، حکومتهای قبلی سقوط کردند و ساختارهای سیاسی جدیدی با حمایت خارجی شکل گرفت. اما نتیجه نهایی، نه ثبات پایدار بود و نه دموکراسی تثبیتشده. عراق سالها با خشونتهای فرقهای، جنگ داخلی و ظهور گروههایی مانند داعش مواجه شد. افغانستان پس از دو دهه حضور نظامی گسترده غرب، سرانجام دوباره به حاکمیت طالبان بازگشت. این تجربهها بهوضوح نشان میدهد که تغییر رژیم از بیرون لزوماً به دموکراسی منتهی نمیشود.
در ادبیات دانشگاهی نیز این مسئله بارها بررسی شده است. الکساندر داونز، استاد علوم سیاسی و مدیر مؤسسهی مطالعات امنیت و منازعه در دانشگاه جورج واشنگتن، مینویسد: «تغییر رژیم تحمیلشده از خارج بهندرت به دموکراسیهای پایدار منجر میشود.» دلیل آن روشن است: حکومتی که با نیروی خارجی شکل بگیرد، معمولاً با مشکل مشروعیت روبهرو میشود و بخشی از جامعه آن را «تحمیلشده» میبیند. در چنین شرایطی، بیثباتی سیاسی، مقاومت اجتماعی و حتی جنگ داخلی میتواند شکل بگیرد.گاهی طرفداران این دیدگاه به تجربه آلمان و ژاپن پس از جنگ جهانی دوم اشاره میکنند و آن را نمونه موفق «دموکراسیسازی از بیرون» میدانند. اما این مقایسه از نظر تاریخی بسیار گمراهکننده است.
آلمان و ژاپن در شرایطی کاملاً استثنایی قرار داشتند: شکست کامل در جنگ، فروپاشی کامل رژیمهای سابق، وجود دولتهای بوروکراتیک بسیار کارآمد قبلی، جامعهای نسبتاً همگن و برنامه بازسازی اقتصادی عظیم مانند طرح مارشال. بسیاری از پژوهشگران معتقدند که این شرایط تقریباً منحصر به همان دوره بوده است. جان آیکنبری، استاد دانشگاه پرینستون، مینویسد که «شکست کامل در جنگ جهانی دوم شرایطی ایجاد کرد که بازسازی سیاسی آلمان و ژاپن را ممکن ساخت.» یکی از همین شرایط خاص، مقتضیات جنگ سرد و رقابت با شوروی است.
در آن زمان سیاست خارجی آمریکا شدیداً بر مهار نفوذ اتحاد شوروی و جنبشهای کمونیستی متمرکز بود و از این جهت، تبدیل آلمان و ژاپن به نمونههای موفق دموکرراسی در برابر بلوک کمونیست اهمیت استراتژیک داشت. در حالی که چنین فشار ژئوپلتیکی قوی پس از جنگ سرد برای هیچ یک از طرحهای نظامی گسترش دموکراسی وجود نداشت. در دهههای بعد، تلاشهای مشابه تقریباً هیچگاه به نتایج مشابه نرسیدند. نه در خاورمیانه، نه در آسیای مرکزی و نه در بسیاری از کشورهای دیگر. تجربههای عراق، افغانستان و حتی لیبی نشان میدهد که فروپاشی یک دولت در بسیاری از موارد بیشتر به خلأ قدرت، بیثباتی و خشونت منجر میشود تا دموکراسی پایدار.از این منظر، تصور اینکه یک حمله نظامی خارجی بتواند بهطور خودکار برای ایران آیندهای بهتر بسازد، بیش از آنکه بر تجربه تاریخی تکیه داشته باشد، بر نوعی امید سیاسی یا واکنش عاطفی به وضعیت موجود است. اما سیاست و تاریخ معمولاً با امیدهای سادهانگارانه پیش نمیروند.
اگر تاریخ صد سال اخیر را نگاه کنیم، میبینیم که دموکراسیهای پایدار اغلب از درون جوامع شکل گرفتهاند: از طریق تحول تدریجی نهادها، شکلگیری جامعه مدنی، رشد طبقه متوسط و اصلاحات سیاسی داخلی. این مسیر معمولاً کند، پیچیده و پرهزینه است، اما در بلندمدت پایدارتر از راهحلهایی است که از بیرون تحمیل میشوند.
برای ایران نیز، هرچند آینده قطعاً قابل پیشبینی نیست، اما تجربه جهانی یک درس مهم دارد: هیچ جامعهای نمیتواند دموکراسی پایدار را صرفاً از طریق مداخله خارجی به دست آورد. آیندۀ سیاسی هر کشوری، در نهایت، بیش از هر چیز به تحولات درونی همان جامعه وابسته است.شاید مهمترین نکته برای ما ایرانیان این باشد که در تحلیل آینده کشور، میان آرزو و تجربه تاریخی تفاوت قائل شویم. آرزو داشتن برای آزادی، عدالت و حکمرانی بهتر کاملاً طبیعی و قابل احترام است. اما راه رسیدن به این اهداف، اگر قرار باشد پایدار و کمهزینه باشد، احتمالاً بیش از هر چیز از مسیر تحولات درونی جامعه ایران خواهد گذشت، نه از لوله تفنگ ارتشهای خارجی.
پاسخها