چون به میراث فرهنگی جهان ایرانی ـ اسلامی نظر کنید، «تناصح» را قوام‌بخش «جامعه‌ی تألیفی» (والمؤلفة قلوبهم ـ سوره توبه، آیه ۶۰) بلکه از ارکان «جامعه‌ی سالم و سعید» می‌یابید. تناصح یا «نُصحِ دوطرفه»، سه ضلع دارد:

1. نصح مردم برای مردم
2. نصح مردم برای حکومت (النَصیحة لِأئمة المسلِمینَ)
3. نصح حکومت برای مردم

«نصح» را که در اصل لغت به‌معنای «خلوص» است، می‌توان «خیرخواهی» معنا کرد که بررسی آن به‌ویژه پژوهش «الاهیات تناصح» مجالی گسترده می‌طلبد ـ که این زمان بگذار تا وقت دگر ـ اما شایسته است کوتاه درباره‌ی «اعتراض به‌مثابه‌ی امر به معروف و نهی از منکر» که ذیل الاهیات تناصح معنادار است، سخن گفت.

اگر ابواب گوناگون فقهی را بررسیم، یکی از مناسب‌ترین‌ها در تبیین مقوله‌ی «اعتراض (مشروع)» عنوان محوری «امر به معروف و نهی از منکر» است؛ یعنی می‌توان اعتراض را (با شرایطی) از مصادیق امر به معروف و نهی از منکر دانست. درحقیقت، اعتراض به دولت/حکومت می‌تواند امر به معروف و نهی از منکر آن به‌شمار آید. برای نمونه، بی‌گمان «فساد» قبیح و منکر است؛ پس باید از آن نهی کرد و مردم با اعتراض نسبت به فساد دولت‌مردان، درحقیقت، دولت را نهی از منکر می‌کنند. یا بی‌شک، «تبعیض (ناموجه)» منکر و قبیح است؛ پس اگر مجلس قانونی را که درش تبعیضِ ناموجه است، تصویب کرد، مردم حق بلکه تکلیف دارند که از باب نهی از منکرِ مجلس اعتراض کنند.

فراوان می‌توان درباره‌ی امر به معروف و نهی از منکر سخن گفت؛ چنان‌که دراین‌باره بسیار گفته و نوشته‌اند؛ ازاین‌رو بیان تفصیلی آن در این نوشتار ضروری نیست اما در این میان، گفتنی است که:

1. در امر به معروف و نهی از منکر رعایت قاعده‌ی عقلانی «الأیسَر فالأیسَر» لازم است؛ یعنی باید «گام به گام»، «از رقیق به غلیظ» و «از خفیف به شدید» پیش رفت.
2. «امر و نهی» چنان‌که در کتاب‌های اصول فقهی آمده، به‌طور عقلانی، مشروط به «عُلُوّ» و «اِستِعلاء» است؛ یعنی آمر/امرکننده باید علو داشته باشد و نیز این علو را در کنش‌هایش اظهار کند (استعلاء). در نظام‌های سیاسی نامستبد انتظار می‌رود که مردم این علو را داشته باشند و اعتراض نیز به‌طور متعارف با اظهار این علو هم‌راه است.

اگر مردم در یک نظام سیاسی این علو را به‌طور بالفعل نداشتند، باید در «تحصیل» (به‌دست آوردن) آن بکوشند که با توجه به تجربه‌ی تاریخی جهانی، «تحزب» (وجود احزاب واقعی نیرومند در کشور) و ایجاد و تقویت «نهادهای مدنی» می‌تواند این علو را برای مردم حاصل کند. پدیدار «اندیش‌کده» نیز که واسط میان سه‌گانه‌ی ۱. نهاد علم، ۲. نهاد قدرت رسمی و ۳. نهاد مردم و رسالتش «نقادی بالمعنی‌الأعم» حکومت (همان امر به معروف و نهی از منکر) است، می‌تواند در قالب چرخه سیاست‌گذاری ـ از صورت‌بندی مسئله تا تدوین و دستورکارگذاریِ سیاست ـ نقش تمهیدگر و إعدادگر را بازی کند؛ یعنی اعتراض ناصحانه‌ی مردم را از مسئولان پیگیریِ مُصرانه نماید.