«چگونه خیابانهای محرم، تاریخ ایران را تغییر دادند؟»
از منظر جامعهشناسی دین، مناسک و آیینها صرفاً مجموعهای از اعمال نمادین نیستند، بلکه عناصر پیونددهنده و از جمله عوامل انسجام و بقای یک جامعه به شمار میروند. با نگاهی پدیدارشناسانه به آیینها و مناسک جامعه ایرانی، میتوان اذعان داشت که فربهترین و به نوعی کانونیترین مناسک پیرامون رخداد کربلا و شهادت امام حسین(ع) شکل گرفته است. این حادثه به واسطه کیفیت خاص شهادت ایشان و نیز هدف و غایت این حرکت، در هسته مرکزی فرهنگ ایرانی جای گرفته و بخش مهمی از مناسک دینی پیرامون آن پدید آمدهاند.
از این منظر میتوان قیام سیدالشهدا را الهامبخشترین کلانروایت برای بازآفرینی فرهنگی و تداوم هویتی شیعه و سپس جامعه ایرانی دانست. نگاهی به تاریخ نشان میدهد که آیینهای عزاداری، از مهمترین مؤلفههای امتداد تاریخی تشیع بودهاند. این مناسک ریشهای عمیق در تاریخ اجتماعی شیعه دارند؛ از سوگواریهای نخستین در میان خاندان و یاران اهلبیت و مجالس محدود و نیمهپنهان در دوره اموی و عباسی، تا تبدیل شدن تدریجی سوگواری به یک امر عمومی و اجتماعی.
در سده چهارم هجری و همزمان با قدرتگیری آلبویه در بغداد، نقطه عطف مهمی در تاریخ مناسک شیعی رقم خورد. معزالدوله دیلمی در سال ۳۵۲ هجری قمری دستور داد در روز عاشورا بازارها تعطیل شوند، مردم لباس عزا بر تن کنند و آیین سوگواری به صورت علنی در سطح شهر برگزار شود. گزارش مورخانی چون ابناثیر و ابنکثیر نشان میدهد که زنان با جامههای تیره در کوچهها حاضر میشدند، نوحهخوانی و مرثیهسرایی انجام میگرفت و شهر بغداد برای نخستین بار شاهد نوعی عزاداری عمومی و خیابانیِ سازمانیافته شد. اهمیت این رخداد تنها در جنبه مذهبی آن نبود؛ بلکه از منظر اجتماعی، تشیع از قالب شبکهای محدود از اجتماعات خصوصی خارج شد و توانست هویت جمعی خود را در عرصه عمومی بازنمایی کند.
البته این فرآیند بدون تنش نبود. بغدادِ آن روزگار شهری چندمذهبی و محل رقابت جریانهای سیاسی و مذهبی بود و برگزاری علنی عزاداری در برخی سالها به منازعات اجتماعی نیز انجامید. با این حال، همین تجربه تاریخی به تدریج الگویی برای تثبیت حافظه جمعی شیعی و صورتبندی آیینهای عمومی سوگواری شد.
در قرون بعد، این سنت در قلمروهای مختلف شیعی تداوم یافت و در عصر صفویه با رسمیت یافتن تشیع در ایران، صورت نهادی و گستردهتری پیدا کرد؛ تکایا، روضهخوانی، دستههای عزاداری و سپس هنر تعزیه بهعنوان شکل نمایشی بازآفرینی واقعه کربلا گسترش یافتند. در دوره قاجار نیز این مناسک به یکی از اصلیترین عرصههای مشارکت اجتماعی و بازتولید هویت جمعی بدل شدند. این مسیر تاریخی نشان میدهد که شیعه، بخشی از بقای اجتماعی و تداوم فرهنگی خود را مرهون مناسکی است که حول این نقطه کانونی شکل گرفته است.
زایش فرهنگی: عاشورا به مثابه هسته سخت و پیشران فرهنگ
از منظر نظریههای فرهنگی، هیچ فرهنگی بدون برخورداری از «نقاط کانونی و جوشان» نمیتواند در برابر تغییرات زمانه، هجوم فرهنگهای رقیب و بحرانهای اجتماعی تداوم یابد. بقای یک فرهنگ در گرو توانایی آن برای «بازتولید»، «بازتفسیر» و «زایش» مستمر است؛ به این معنا که بتواند مفاهیم بنیادین خود را در هر عصر با زبان و نیازهای همان دوران بازآفرینی کند. فرهنگی که از این ظرفیت تهی شود، به تدریج از درون فرسوده شده و در معرض استحاله قرار میگیرد.
اگر این چارچوب را بر تاریخ جامعه ایرانی و تشیع تطبیق دهیم، میتوان گفت واقعه عاشورا و مناسک برخاسته از آن، یکی از مهمترین کانونهای بازتولید فرهنگی و هویتی در تاریخ ایران بودهاند. اهمیت این رخداد تنها در جنبه اعتقادی آن خلاصه نمیشود، بلکه در توانایی آن برای تبدیل شدن به یک «زبان فرهنگی» نهفته است؛ زبانی که در هر دوره تاریخی توانسته خود را با مسائل جدید پیوند دهد و از نو معنا شود. از علنی شدن سوگواریها در عصر آلبویه و نهادینه شدن آنها در عصر صفوی، تا ظهور تعزیه در دوره قاجار و بازخوانی مفاهیم ایثار، عدالت و مقاومت در دوران معاصر، میتوان رد این ظرفیت بازتولید را مشاهده کرد.
در جامعهشناسی فرهنگی، رندال کالینز با طرح نظریه «زنجیرههای مناسک تعاملی» توضیح میدهد که جامعه و نهادهای اجتماعی نه صرفاً از طریق ساختارهای کلان، بلکه از دل برخوردها و تعاملات روزمره انسانها شکل میگیرند. انسانها پیوسته از یک موقعیت تعاملی به موقعیت دیگر حرکت میکنند و این پیوستگی، زنجیرههایی میسازد که کلیت زندگی اجتماعی را سامان میدهد. از نگاه کالینز، مناسک موفق قادرند انرژی عاطفی تولید کرده و آن را در طول زمان منتقل کنند؛ انرژیای که افراد را به حضور مجدد، مشارکت بیشتر و بازتولید جمعی وا میدارد.
به نظر کالینز برای آنکه یک تعامل روزمره به یک منسک اجتماعی اثرگذار تبدیل شود، چهار عنصر اساسی باید در کنار هم قرار گیرند:
۱. حضور فیزیکی بدنی: افراد باید در زمان و مکانی مشترک گرد هم آیند و حضور یکدیگر را تجربه کنند.
۲. مرزهای مشخص برای بیگانگان: باید مرزی (فیزیکی یا نمادین) وجود داشته باشد که میان مشارکتکنندگان و بیرونیها تمایز ایجاد کند و حس «ما» را شکل دهد.
۳. تمرکز متقابل توجه: افراد حاضر باید توجه خود را بر یک موضوع، شخصیت یا کنش مشترک متمرکز کنند.
۴. احساسات و خلق مشترک: مشارکتکنندگان باید نوعی تجربه عاطفی جمعی را از سر بگذرانند و آن را به یکدیگر منتقل کنند.
اگر از منظر کالینز به مناسک محرمی و فضای هیئت بنگریم، میتوان مشاهده کرد که هر چهار مؤلفه به شکلی برجسته در آن حضور دارند. گردهمایی بدنی، اشتراک زمانی، تمرکز بر روایت واحد کربلا و شکلگیری احساسات مشترک، این مناسک را به یکی از پایدارترین زنجیرههای مناسکی جامعه ایرانی بدل کرده است.
اهمیت این موضوع زمانی آشکارتر میشود که به امتداد تاریخی آن توجه کنیم. بسیاری از مناسک دینی شیعه در دورههایی که تشیع در موقعیت اقلیت قرار داشت، صرفاً اعمال عبادی نبودند؛ بلکه کارکرد اجتماعی و هویتی نیز داشتند. از مجالس محدود خانگی در قرون نخستین تا حلقههای روایی و اجتماعات مرتبط با شبکه ارتباطی شیعیان، این فضاها امکان انتقال حافظه تاریخی، بازتولید تعلق جمعی و استمرار هویت را فراهم میکردند.
در سده چهارم هجری، با قدرت گرفتن آلبویه در بغداد، این حافظه از عرصه خصوصی به عرصه عمومی وارد شد. برگزاری علنی مراسم عاشورا، تعطیلی بازارها و حضور جمعی مردم در سوگواری، تنها یک تغییر آیینی نبود؛ بلکه ظهور نوعی هویت اجتماعی در فضای شهری به شمار میرفت. از این مقطع به بعد، مناسک شیعی به تدریج از شکل محدود و خانگی خارج شد و در قالب نهادهای اجتماعی پایدارتر گسترش یافت.
در دوره صفویه، با رسمیت یافتن تشیع در ایران، این فرآیند وارد مرحله تازهای شد. تکایا، مجالس روضه، دستههای عزاداری و بعدها تعزیه، صرفاً اشکال آیینی نبودند؛ بلکه به نهادهایی برای انتقال حافظه تاریخی، تولید زبان مشترک و بازآفرینی هویت جمعی تبدیل شدند. تعزیه بهویژه نمونهای ممتاز از این فرآیند بود؛ زیرا جامعه ایرانی در آن نه فقط واقعهای تاریخی، بلکه فهم خود از عدالت، مظلومیت، وفاداری و مقاومت را بازنمایی میکرد.
از سوی دیگر، مناسک محرمی به واسطه تمرکز بر شخصیت امام حسین(ع)، نقطه مشترک الهامبخشی برای جامعه ایجاد کردهاند. همچنین ماهیت سوگ، که واجد ظرفیت عاطفی، اخلاقی و قدسی است، امکان شکلگیری نوعی پیوند احساسی گسترده را فراهم آورده است. فردی که در کودکی در مراسم حضور پیدا میکند، در نوجوانی مشارکت فعالتری مییابد و در بزرگسالی خود به بازتولید همان تجربه برای نسل بعد کمک میکند. از این منظر، مناسک نه صرفاً تکرار گذشته، بلکه بازتولید مستمر جامعه هستند.
پیوند عاشورا و هویت ایرانی؛ همگرایی حماسه، اخلاق و امر قدسی
پرسشی که در پایان میتوان طرح کرد آن است که چرا این روایت در ایران تا این اندازه عمیق و ماندگار شده است؟
پاسخ را شاید بتوان در نوعی همنشینی تاریخی جستوجو کرد. فرهنگ ایرانی از دیرباز حامل مضامینی چون جوانمردی، دفاع از حق، تقابل خیر و شر، وفاداری و سوگواری برای مظلوم بوده است. نمونههایی از این مضامین را میتوان در ادبیات، اسطورهها و حافظه تاریخی ایران مشاهده کرد؛ از سوگ سیاوش تا سنتهای فتوت و جوانمردی.
ورود اسلام و گسترش سنت اهلبیت(ع)، این مضامین را وارد افقی تازه کرد و به آنها معنایی الهی و تاریخی بخشید. در چنین بستری، واقعه کربلا برای بخش مهمی از جامعه ایرانی نه صرفاً یک حادثه تاریخی، بلکه صورت متعالی و دینیِ مفاهیمی شد که پیشتر نیز در فرهنگ ایرانی حضور داشتند. به همین دلیل عاشورا در ایران صرفاً موضوعی مذهبی باقی نماند، بلکه به زبان اخلاق، هنر، شعر، سوگ، سیاست و فهم اجتماعی تبدیل شد.
رد این مسئله را میتوان در شعر فارسی، در سنت روضه و تعزیه، در آیینهای محلی، در نذر و وقف، و حتی در زبان روزمره مشاهده کرد. جامعه ایرانی بارها برای توضیح رخدادهای اجتماعی و سیاسی خود به استعارههای کربلا رجوع کرده است؛ مفاهیمی چون «یزید زمان»، «شمر زمان»، «کوفه شدن» یا «علمدار بودن» نشان میدهند که عاشورا تنها یک خاطره تاریخی نیست، بلکه بخشی از دستگاه معنایی جامعه ایرانی برای فهم اکنون و بازخوانی تجربه تاریخی خویش است.
از این منظر، میتوان گفت عاشورا در کانون فرهنگ ایرانی صرفاً یک واقعه گذشته نیست؛ بلکه یکی از مهمترین سازوکارهای بازآفرینی فرهنگی و استمرار هویتی در تاریخ این جامعه بوده است.
پاسخها