اگر «اعتراض» را نوعی امر به معروف و نهی از منکر بدانیم، قبل از هر چیز باید از «تعریف/چیستی» و «تطبیق» (مصداق‌یابی) دو پدیدار معروف و منکر سخن گفت؛ زیرا یکی از مهم‌ترین و چالش‌برانگیزترین بحث‌ها در موضوع امر به معروف و نهی از منکر همین مسئله‌ی «تشخیص» است.

در فقه نیز گفته شده که برای انجام امر به معروف و نهی از منکر، انسان باید نسبت به معروف و منکر «علم» داشته باشد؛ یعنی بدون شناخت، این کار جایز نیست.در «میراث اسلامی» (بویژه کتاب و سنت) از دوگانه‌های معروف و منکر، حَسَن و قبیح (حسن و قُبح) و نیز صالح و فاسد (صلاح و فساد) سخن گفته شده است؛ ولی بررسی این‌که هرکدام چه معنایی دارد و نیز وجه/وجوه تمایزشان چیست، در این مجال نگنجد؛ اما ناگزیر باید پرسید: تشخیص معروف و منکر چگونه ممکن است!؟ که دراین‌باره باید بطور ویژه از «بدیهیات عقل عملی» بحث کرد.

هرچند این دست اصطلاحات یادشده همانند خود واژه‌های اعتراض و اغتشاش که در دایره‌ی اجتماعیات‌اند، ماهوی نیستند و تعریف منطقی، چه حدی و چه رسمی، نمی‌پذیرند؛ اما شاید بتوان «پیش‌رفت» یک جامعه را در «شفافیت» و «وضوح‌وتمایز» آن‌ها دانست؛ چراکه هرچه الفاظ در یک جامعه مبهم‌تر و غبارآلودتر باشند، «سوءتفاهم»ات که نتیجه‌ی «مغالطات» است، در آن جامعه بیش‌تر است.شفافیت این کلیدواژه‌ها منوط به «گفتگوی هم‌دلانه (مبتنی‌بر رفق‌ومدارا)» است؛ یعنی افراد با اندیشه‌های گوناگون که فهم‌هایی مختلف دارند، برای درک مراد یک‌دیگر بکوشند که نتیجه‌ی آن «تفاهم»، زمینه‌ساز توافق یا تخالف آگاهانه، است؛ یعنی چنان نیست که تفاهم بطور حتمی به توافق بینجامد؛ اما تفاهم «امکان» آن را فراهم می‌کند؛ بلکه می‌افزاید؛ چنان‌که گفته‌اند: «اختلاف ناس در نام اوفتاد//چون به معنی رفت آرام اوفتاد» (مولوی)در موضوع معروف و منکر نیز این «تفاهم» ضروری است؛ زیرا آن می‌تواند «تضارب آرا»ی نظامات اندیشه‌ای و ارزشی (دقت شود!) را ممکن سازد. آشکارا، در ظرف تضارب آراست که معروف و منکر «تشخیص» داده می‌شود (البته، مقام تطبیق که صغروی است، پیچیدگی‌هایی بسیار بیش‌تر دارد!)؛ ازاین‌روست که اولیای جامعه بر برگزاری

۱. کرسی‌های آزاداندیشی

۲. کرسی‌های نظریه‌پردازی

در جامعه تأکید داشته‌اند؛ ولی باید دانست که تضارب آرا در «فضای تصنعی» شکل نمی‌گیرد؛ بلکه بنیادی‌ترین مقدماتش مانع‌زدایانه است. ادای حق این مهم دهانی می‌خواهد «به پهنای فلک»؛ ازاین‌رو در پایان تنها باید پرسید:«اگر مردم در اعتراض خود به‌مثابه‌ی امر به معروف و نهی از منکر دچار خطا در تشخیص معروف یا منکر شدند، حکومت چه مسئولیتی دارد؟»بی‌گمان، مسئولیت دولت در این وضع پس از شنیدن «صدای اعتراض» مردم (یقولون هو أذُنٌ قل أذُنٌ خیرٌ لکم (سوره‌ی توبه: آیه‌ی ۶۱))، تلاش در «اقناع» مردم است که در «محیط تألیفی» ممکن است؛ چنان‌که قرآن درباره‌ی «محاجه» می‌فرماید: «ولاتجادلوا أهلَ الکتاب إلا بالتی هی أحسن إلا الذین ظَلَموا منهم» (سوره‌ی عنکبوت: آیه‌ی ۴۶) و صف اعتراض را از اغتشاش (الذین ظَلَموا منهم) جدا می‌سازد که در جای خود باید بررسید «جدال احسن» چیست.