پدیده‌ای که این شب‌ها و روزها در خیابان‌ها و میدان‌های شهر می‌بینیم را باید «بازآفرینی نظم مدنی اسلامی – ایرانی» نام گذاشت. رهبر شهید انقلاب سال‌ها پیش در سخنانی درباره امام خمینی گفته بودند: «نقشه امام، کار اصلی امام، بنای یک نظم مدنی – سیاسی بر اساس عقلانیت اسلامی بود». شاید نظام سیاسی برای خیلی‌ها آشنا باشد اما «نظم مدنی» آنچنان نه.
حالا می‌بینیم که آیت‌الله خامنه‌ای هم روی همین نظم مدنی کار کرده و به آن اعتبار بخشیده است. اینکه در فاصله شهادت ایشان تا انتخاب رهبر جدید، مردم خودشان شهر را تسخیر می‌کنند تا با قدرت اجتماعی‌شان خلأ موقت قدرت سیاسی را پر کنند، در همین زمینه قابل توجه است. نه فقط مراقبت سیاسی از نظام بلکه شالوده امنیت اجتماعی نیز روی دوش همین نظم مدنی قرار گرفته است. این چیزی است که از دید رهبر جوان انقلاب هم پنهان نمانده و ایشان در اولین پیام عمومی به مردم به آن تصریح کرده است: «این شما مردم بودید که کشور را رهبری و اقتدار آن را ضمانت کردید».
این جنبش و فوران نظم مدنی از این پنجره، ویژگی‌های آشکاری مثل خودجوش و آگاهانه‌بودن دارد. اما برخی ویژگی‌های دیگر آن نیز شایسته توجه است:
۱. پیش‌دستانه است؛ یعنی در حالی که تلاش می‌شد با زدن رأس سیاسی جمهوری اسلامی کف خیابان به نفع جریان برانداز اشغال شود، نظم مدنی از اولین ساعات رأساً به ماجرا ورود کرده و با تسخیر میدان، اجازه شکل‌گیری فضای برانداز را نداده است.
۲. آرامش‌بخش است؛ یعنی با آنکه از رانه سوگ شهادت رهبری، فرماندهان و مردم بی‌گناه نیروی فراوانی از عواطف در خود دارد، اما – تا این لحظه – تنش‌زا نبوده و موجب تشدید درگیری در متن جامعه نشده است. گویی لایه میانی جامعه نیز اطمینان دارد که فضای زندگی و کسب‌وکارش دست‌کم از این زاویه، امن است.
۳. نمادین است؛ یعنی بار معنایی سنگینی را برای مخاطبان مختلف و متنوع در بر دارد. جریان انقلابی را دلگرم می‌کند، لایه میانه جامعه را به خود می‌خواند و به براندازان هشدار عدم مداخله و آمادگی مقابله می‌دهد. ضمن اینکه دشمن مهاجم را از تصرف خیابان ناامید می‌کند.
شاید این نظم مدنی به آنچه امام خمینی از طرح ایده «بسیج» در سر داشت، نزدیک باشد. حتما ویژگی‌های دیگری نیز می‌توان برای آن برشمرد اما دغدغه‌هایی نیز برای حفظ و ارتقای این جنبش وجود دارد:
۱. جامعه ما برای ترمیم و توسعه خود، نه فقط حفظ و بقایش، نیازمند تقویت این نظم مدنی است. کار اصلی این است که این نظم «عمق اجتماعی» بیشتری پیدا کند. در دوره سازندگی پس از جنگ، این سرمایه‌گذاری خودش را بیشتر نشان خواهد داد.
۲. این توان اجتماعی نه فقط باید همچنان از لبه‌های تنش‌زا پرهیز کند بلکه باید برای پر کردن شکاف میان لایه انقلابی با لایه میانی جامعه فعالانه به‌کار گرفته شود. «گفت‌وگو، برقراری مفاهمه و ارائه خدمات داوطلبانه» و… در این زمینه تعیین‌کننده است.
۳. رهبری جدید یک فرصت برای «پوست‌ترکاندن حکمرانی» است؛ جامعه ایرانی پویایی‌های خودش را دارد و هرگونه تحول سیاسی و سیاستی باید بر پایه نظم مدنی متناسب با خودش صورت بگیرد. این نظم مدنی خلاق باید به‌شکلی پاس داشته شود که سهم «مهندسی اجتماعی» را کم کند؛ تا حکمران را به‌سوی تحولی واقعی بر مدار اصول پیش براند.