حجت‌الاسلام دکتر سید سجاد ایزدهی، رئیس پژوهشکده نظام‌های اسلامی و عضو هیئت‌علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در این گفت‌وگو با واکاوی سیره سیاسی حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها)، به تبیین و تفکیک وظایف امت و حاکمیت در بزنگاه‌های نبرد می‌پردازد. وی معتقد است در تقابل با استکبار، «مصلحت‌سنجی» شأن انحصاری امام و «مطالبه‌گری سازش‌ناپذیر» رسالت امت برای تقویت پایگاه رهبری است؛ رویکردی که نه‌تنها ناقض وفاق ملی نیست، بلکه پیش‌شرط اقتدار و مصونیت جامعه اسلامی به شمار می‌رود.
جنابعالی در یکی از تحلیل‌های پیشین پیرامون سیره و شخصیت حضرت فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) مطرح فرمودید که ازآنجاکه ایشان در جایگاه «مأموم» قرار داشتند، مصلحت‌اندیشی برای ایشان موضوعیت نداشت و این وظیفه شخص امام، یعنی امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، بود که مصلحت‌سنجی کند؛ درحالی‌که حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) می‌بایست بدون سنجش مصالح، قاطعانه از حریم حق پاسداری می‌کردند تا مانع انحراف تاریخی شوند. اکنون، در شرایط نبرد مستمر با جبهه استکبار، با چنین دوگانه‌ای مواجه هستیم: از یک‌سو، دولت و ارکان حاکمیت به دلیل اقتضائات اقتصادی، منافع عمومی و ضرورت‌های دیپلماتیک، ناگزیرند در مقاطعی مصلحت‌سنجی کنند، به مذاکره بپردازند و برای دفع جنگ، عقب‌نشینی‌های تاکتیکی داشته باشند؛ ازسوی‌دیگر، بدنه متدین و انقلابی، با توجه به بی‌نتیجه بودن مذاکرات، بر برخورد قاطعانه و نفی هرگونه مماشات پافشاری می‌کند. پرسش این است که چگونه می‌توان در ساختار سیاسی امروز، تقسیم کار درستی میان حاکمیت و مردم ترسیم کرد تا از یک‌سو، همچون حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها)، پیشران استقامت و سازش‌ناپذیری باشیم و ازسوی‌دیگر، مصلحت و بقای جامعه اسلامی را به مخاطره نیندازیم؟
ایزدهی: در نظام‌های سیاسی، حاکم معمولاً برای اداره امور کشور و تدبیر جامعه، با دیگران مشورت می‌کند؛ البته فارغ از برهه‌هایی که شخص حاکم، امام یا ولیّ جامعه، به تشخیصی قطعی می‌رسد و حجت بر او تمام می‌شود؛ به‌گونه‌ای که موضوع را بدون تردید استنباط کرده، نظر قاطعی دارد و همان را نیز ابلاغ می‌کند. نقل است که طلحه و زبیر به محضر امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) آمدند و پرسیدند: چرا در امور با ما مشورت نمی‌کنید؟ حضرت فرمودند: من در این مسیر نقطه ابهامی ندارم؛ تکلیفم روشن است، احکام الهی را می‌شناسم و به آن‌ها عمل می‌کنم. اگر روزی به رأی شما نیاز داشته باشم، به شما رجوع خواهم کرد؛ بنابراین، در شرایطی که حاکم به تشخیصی قطعی دست می‌یابد، همان رأی را اعلام می‌کند و سخن او فصل‌الخطاب خواهد بود.
اما در موارد دیگر، حاکم به دیگران رجوع می‌کند که این مراجعه به چند صورت انجام می‌گیرد:
نخست، رجوع به صاحب‌نظران و متخصصان است؛ یعنی افرادی که در رشته‌ای تخصص دارند و حاکم در موضوعات تخصصی، مانند حوزه‌های هوافضا، فناوری نانو و سایر عرصه‌های فنی که در آن‌ها تخصص ندارد، ناگزیر است به اهل فن مراجعه کند. در تاریخ اسلام نیز شواهدی وجود دارد که ائمه معصومین (علیهم‌السلام) به کارشناسان مراجعه می‌کردند و نظر تخصصی آنان را مبنای عمل قرار می‌دادند. در این زمینه جای هیچ مناقشه‌ای نیست.
اما در ساحت‌های دیگر، دو الگو مطرح است: گاهی مراجعه حاکم بر پایه «مشورت» انجام می‌گیرد و گاهی بر مدار «شورا». در حالت نخست، چه‌بسا حاکم یا شخصی که با او مشورت می‌شود، خود عالم یا حتی اعلم باشد؛ بااین‌حال، حاکم مشورت می‌کند تا دیدگاه‌ها را ارزیابی و در نهایت تصمیم‌گیری کند؛ بنابراین، هدف از مشورت، کسب علم و آگاهی بیشتر است؛ خواه حاکم در آن موضوع از علم کافی برخوردار باشد، خواه فاقد آن باشد یا تنها آگاهی اندکی داشته باشد.
در وجه دیگر، مراجعه از باب «شورا» و رجوع به توده‌ها و عموم مردم صورت می‌گیرد. هدف از این نوع مراجعه، صرفاً کسب آگاهی نیست، بلکه کارکردهایی نظیر جلب رضایت عمومی، سهیم‌کردن جامعه در تصمیم‌گیری، افزایش اعتمادبه‌نفس آحاد مردم و مردمی‌سازی پایه‌های حکومت را دنبال می‌کند. نمونه آن را می‌توان در رفتار پیامبر اکرم (صلی‌الله علیه و آله) در غزوه احد مشاهده کرد. ایشان باوجود دیدگاه شخصی خود، نظر رزمندگان را جویا شدند و ازآنجاکه دیدگاه اکثریت بر خروج از شهر و استقرار در دامنه‌های احد قرار گرفت، به همان تصمیم عمل کردند؛ هرچند چه‌بسا آن نظر را صائب نمی‌دانستند و نبرد نیز در نهایت به ناکامی انجامید. این شیوه، ناظر به مراجعه حاکم به افکار عمومی است.
زاویه دیگر مسئله، رجوع امت به حاکم با عنوان «نصیحت» است. نصیحت در اینجا نه به معنای وعظ و اندرز، بلکه به معنای خیرخواهی خالصانه و ارائه دیدگاه‌هایی است که کارآمدی حکومت را ارتقا می‌بخشد؛ حتی اگر حاکم پیش‌تر چنین درخواستی مطرح نکرده باشد.
برای تبیین وضعیت کنونی جامعه یا دوران تاریخی حکومت علوی، باید توجه داشت که امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در جایگاه امام معصوم و حضرت صدیقه طاهره (سلام‌الله‌علیها) در موقعیت مأموم قرار داشتند. مأموم اساساً دو رسالت بنیادین بر عهده دارد: نخست، خیرخواهی، پشتیبانی فکری و تقویت موقعیت حاکم. نباید گمان کنیم که همواره باید منفعلانه پشت سر امام بایستیم و تنها نظاره‌گر اقدامات او باشیم؛ بلکه موظفیم پایگاه عمل و اقتدار امام را تقویت کنیم و برای ایشان سپر حمایتی بسازیم. دومین رسالت، اطاعت محض از امام است.
امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) خطاب به عبدالله بن عباس تصریح می‌فرمایند که وظیفه تو ارائه مشورت است؛ اما اگر تصمیمی مغایر با رأی تو اتخاذ کردم، ملزم به تبعیت هستی؛ زیرا اداره امور بر عهده حاکم است. ازاین‌رو، شنیدن نظرات دیگران امری پذیرفته‌شده و تثبیت‌شده است و حاکم حتی دیگران را به اظهارنظر تشویق می‌کند.
حضرت فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) در مقطع مظلومیت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، چند تکلیف شاخص را به انجام رساندند. نخست آنکه قیام کردند تا اقتدار پایمال‌شده امام را احیا کنند، به تبیین و روشنگری بپردازند و وجدان‌های خفته را بیدار سازند. ایشان با حضور در مسجد و ایراد خطبه، امت را متوجه حقیقت کردند. این دقیقاً همان تکلیفی است که مأموم برای پاسداری از جایگاه امام بر عهده دارد.
گام دوم، ایستادگی در خط مقدم و فداکاری به‌عنوان سپر بلای امام است. بر پایه روایات مشهور، هنگامی که هتاکان برای بازداشت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) هجوم آوردند، حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) پیش‌قدم شدند تا سپر بلای امام خویش باشند؛ با این تدبیر که مهاجمان شرم کنند و حرمت بیت نبوت را نشکنند؛ هرچند آن جائران از ارتکاب جسارت‌های تاریخی خود دست برنداشتند.
در صحنه‌ای دیگر، هنگامی که غاصبان خلافت، پس از آن همه فجایع، خواستار عیادت از ایشان شدند، حضرت اجازه حضور ندادند؛ اما ازآنجاکه امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) به دلیل مصالحی اجازه ورود دادند، حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) با تواضع بیان کردند که اگرچه این امر با میل قلبی ایشان موافق نیست، چون تصمیم امام است، به آن گردن می‌نهند.
با ورود آنان، حضرت که می‌دانستند زمینه‌ای برای تطهیر و جلب رضایت وجود ندارد و حق سلب شده امام نیز هنوز بازگردانده نشده است، از غاصبان روی برگرداندند و برای پشتیبانی از امام فرمودند: آیا به یاد دارید که پیامبر اکرم فرمودند هرکس زهرا را بیازارد، مرا آزرده است؟ سپس با گرفتن تأیید از آنان، نارضایتی خود را آشکارا ابراز کردند. این اقدام نشان‌دهنده تقویت هوشمندانه موضع امام در برهه‌هایی بود که دست خود ایشان برای اقدام بسته مانده بود.
در جوامع روایی ما تصریح شده است: «مَثَلُ الإِمَامِ مَثَلُ الکَعبَة»؛ امام به کعبه می‌ماند که مردم باید گرد وجودش طواف کنند، نه آنکه او به‌سوی مردم بشتابد. این امت است که باید به‌سوی امام حرکت کند، ارکان جایگاه او را مستحکم سازد و دست او را تقویت کند.
در عصر کنونی نیز حضور توده‌های مردم در میدان و طرح مطالبات ضدصهیونیستی، دقیقاً در راستای تقویت موضع حاکمیت تلقی می‌شود؛ حتی اگر فرمان صریحی نیز صادر نشده باشد، مردم وظیفه دارند به میدان بیایند، موضع امام را تقویت کنند و خصم را مقهور سازند، بی‌آنکه برای اصل حضور منتظر اذن اولیه بمانند. همان‌گونه که در تشییع و پاسداشت شهدای راه خدمت، مردم خودجوش به میدان آمدند و جامعه را راهبری کردند. امت بیدار برای اصل حضور، منتظر فرمان اولیه نمی‌ماند؛ بلکه با تشخیص ضرورت پاسداری از حریم مکتب و جلوگیری از پایمال‌شدن خون مجاهدان، هرگز اجازه نمی‌دهد خون شهدا با امضای تفاهم‌نامه‌ای خنثی هدر برود.
هرگاه پشتوانه مردمی قوی باشد، حاکم با اقتداری مضاعف خطوط راهبردی را ترسیم می‌کند و دستورات لازم را به کارگزاران صادر می‌کند؛ اما اگر انفعال بر امت حاکم شود، حاکم ناگزیر به مدارا و پذیرش محدودیت‌ها خواهد شد. این دو بُعد، هرچند در قالب‌های متفاوتی ظهور می‌کنند، پیوندی وثیق با یکدیگر دارند.
بی‌تردید، هرگاه امام تشخیصی صادر کند، کلام ایشان فصل‌الخطاب است؛ اما اینکه امت پیشاپیش کاسه داغ‌تر از آش شود و خود مصلحت‌اندیشی کند، اشتباه است. تدبیر مصلحت کلان بر عهده امام است و رسالت مردم، شجاعت‌ورزی و تقویت پایگاه امام. اگر امت در صحنه دیپلماسی حامی حاکم نباشد، حاکم حتی توان مانور مصلحت‌سنجانه را نیز از دست می‌دهد و ناگزیر به پذیرش شرایط خواهد شد؛ چنان‌که در صدر اسلام، تنهایی امام موجب غربت و مظلومیت تاریخی ایشان شد.
بنابراین، خروش و مطالبه‌گری جامعه حقی مشروع است؛ مشروط بر آنکه در چارچوب اصول انقلاب و موازین اخلاقی و به‌دوراز توهین به کارگزاران پیگیری شود. حرکت آغازین بر عهده مردم است، هدایت مسیر با امام و تصمیم نهایی نیز با امام خواهد بود. این همان شیوه حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) بود که بی‌هیچ منتی و پیش‌قدم‌تر از دیگران، سپر بلای ولایت شدند و در نهایت، سند حقانیت اسلام اصیل را با پنهان ماندن مزار خویش برای تاریخ به یادگار گذاشتند.
در شرایط فعلی که هجمه‌های اقتصادی سنگین و جنگ‌شناختی گسترده‌ای بر کشور تحمیل می‌شود، جریانی در داخل به دنبال کنارگذاشتن رویکرد استکبارستیزی است تا با عقب‌نشینی از اهداف اساسی، وضعیتی بینابینی ایجاد کند. بر پایه سیره فاطمی، رویکرد جامعه در قبال حفظ کارآمدی در اوج تنگناها چگونه باید تحلیل شود؟
ایزدهی: تسلیم و تن‌دادن به مصالحه صرفاً زمانی مشروعیت می‌یابد که تمامی امکانات دفاع و مقاومت مسدود شده باشد. امام راحل (قدس‌سره) مکرراً یادآور می‌شدند که قیام کنید و یقین داشته باشید نصرت الهی شامل حالتان خواهد شد؛ حتی در لحظه‌ای که احساس کردید همه راه‌ها بسته است، بازهم گامی به جلو بردارید تا امدادهای غیبی متجلی شود.
سیره مبارزاتی حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) گواه روشنی بر این حقیقت است که ایشان تا واپسین نفس، مبارزه را تعطیل نکردند. از قرائت خطبه فدکیه در جمع مهاجران و انصار و حضور در بیت‌الاحزان گرفته تا رایزنی خانه‌به‌خانه با نخبگان بدر و احد و وصیت به تدفین شبانه، همگی اقداماتی بودند که باهدف زنده نگه‌داشتن سند تفکیک حق از باطل در بستر تاریخ انجام شدند.
امروز سخن‌گفتن از رویکرد «نه سیخ بسوزد و نه کباب» موضوعیتی ندارد؛ چراکه استکبار جنایت را به اوج رسانده، فرماندهان ما را به شهادت رسانده و مراکز درمانی و آموزشی را آماج حملات خود قرار داده است. شرایط کنونی هرگز با دوران تنهایی امام حسن مجتبی (علیه‌السلام) هم‌خوانی ندارد؛ مردم غیورانه در میدان حضور دارند و اراده نیروهای مسلح برای ادامه نبرد تثبیت شده است.
در شرایطی که ظرفیت نابودی دشمن و طرد اشغالگران از منطقه فراهم است، سکوت و اتخاذ موضع انفعالی نه با عقلانیت سازگار است و نه با منطق مکتب اهل‌بیت (علیهم‌السلام). مذاکره صرفاً در صورتی اصالت دارد که در خدمت تحکیم دستاوردهای جبهه مقاومت باشد؛ اما مذاکره‌ای که به معنای تمکین در برابر مطالبات ظالمانه باشد، با سیره فاطمی در تعارض است. شالوده مبارزه خدشه‌ناپذیر است؛ هرچند ابزارهای آن، متناسب با شرایط و مقتضیات زمانی، از مقاومت نظامی تا کنشگری تبیینی، تغییر می‌کند.
به‌عنوان پرسش پایانی، برخی جریان‌ها معتقدند برای صیانت از وحدت ملی باید هرگونه مطالبه‌گری و انتقاد نسبت به دست‌اندرکاران را تعطیل کرد تا جامعه دچار دوقطبی نشود. بر اساس آموزه‌های فاطمی، چگونه می‌توان بدون ایجاد انشقاق اجتماعی، بر مطالبه‌گری پافشاری کرد تا از قبح‌زدایی از سازش با دشمن جلوگیری شود و اعتماد متقابل نیز آسیب نبیند؟
ایزدهی: وفاق و هم‌بستگی به‌هیچ‌وجه با مطالبه‌گری شجاعانه مغایرت ندارد؛ اتفاقاً نقد دلسوزانه و هشداردهی به‌موقع در متن میدان، جوهره راستین وفاق ملی است؛ مشروط بر آنکه فرد، خود را نماد تامّ حق نپندارد و کارگزاران نظام را یکسره باطل نداند. مطالبه‌گری به معنای عیارسنجی راهبردها، تشخیص مصلحت اصیل و هشداردادن نسبت به رویکردهایی است که ممکن است پایه‌های عزت ملی را مخدوش سازند.
بااین‌حال، تضعیف مسئولان اجرایی در کشاکش جنگ با استکبار، توسل به برچسب‌های ناروا و سلب انگیزه از آنان، خطایی آشکار و به معنای بازی در زمین دشمن است. ارکان مدیریتی امروز، خادمان منتخب همین جامعه‌اند و در چارچوب تدابیر ولایت‌فقیه به خدمت مشغول‌اند؛ بنابراین، مقایسه آنان با حکام جور صدر اسلام، قیاسی باطل است.
حضور میدانی، تبیین‌گری و هدایتگری عمومی ارزشمند است و به حاکمیت قدرت مانور می‌بخشد؛ اما ایجاد اصطکاک بیهوده و تخریب مدیران، خواست قطعی جبهه باطل است. جامعه موظف است پیش از اتخاذ تصمیمات، آرا و مطالبات خود را شجاعانه و خیرخواهانه عرضه کند؛ اما پس از تصمیم‌گیری نهایی رهبری، تبعیت همگانی شرط اصلی تداوم اقتدار است.
فراموش نکنیم که تقویت موضع حاکمیت، رسالت امت و تشخیص نهایی مصلحت، بر عهده رهبری است. این دو رکن، لازم و ملزوم یکدیگرند و تحقق هر یک در گرو ایفای رسالت دیگری است.
پاسخ‌ها