مسئله «ایران» و درک ما از «امر ملی» همواره یکی از پردامنهترین مباحث در سپهر سیاسی و اندیشه اجتماعی تاریخ معاصر بوده است. از تقاطع پرالتهاب جنبش مشروطه و ظهور چهرههایی که نماینده مصلحت عامه و استقلال کشور خوانده میشدند، تا مواجهه سنت با پروژههای ناسیونالیستی دهههای بعد و سرانجام تبلور گفتمان هویتی در دوران پس از انقلاب اسلامی، مفهوم ملیگرایی در ایران تطورات بنیادینی را از سر گذرانده است. اما خاستگاه واقعی این حس ملی کجاست؟ آیا ناسیونالیسم ایرانی برساختی تحمیلی و وارداتی است که با گذشته انسان ایرانی سر ستیز دارد، یا ریشه در بیداری و زایش درونی جامعه دارد؟ نسبت این پدیده نوظهور با سنت، دین و نهادهای اجتماعی چگونه تعریف میشود و تقابل آن با نظام سلطه جهانی چه تأثیری بر قوام این هویت گذاشته است؟ در گفتوگو با دکتر محمدعلی فتحاللهی، استاد علوم سیاسی و عضو هیئتعلمی پژوهشگاه علومانسانی و مطالعات فرهنگی، به واکاوی این موضوع پرداختهایم.
۲۸ مهر در تقویم ما سالروز ولادت ستارخان و ۲۵ آبان نیز سالروز وفات ایشان است؛ شخصیتی که در اذهان عمومی با عنوان «سردار ملی» مورد تقدیر قرار گرفته است. موضوعی که میخواستیم به این بهانه درباره آن گفتوگو کنیم، مسئله امر ملی، ملیگرایی یا درک ما از ایران است. اساساً ایرانی که از آن صحبت میکنیم چیست و چگونه میتوانیم آن را بفهمیم؟ این پرسش همواره دستمایه جریانهای سیاسی و دغدغه متفکران مختلف بوده است تا درباره مسئله ایران، امر ملی و در حقیقت چیستی ایران سخن بگویند.
همانطور که خودتان مستحضر هستید، مفهوم ملیگرایی یا ناسیونالیسم نخستین بار در دوره مشروطه در سپهر سیاسی ما بسیار رخنمود و جلوه کرد. پیش از آن نیز طبیعتاً زمینههایی وجود داشت، اما جایی که این مفهوم بهطورجدی ظهور کرد و به بحث گذاشته شد، جنبش یا انقلاب مشروطه بود. کسانی که در آن مقطع از امر ملی سخن میگفتند، درکی از این امر داشتند که گویی با امر دینی در تضاد بود. آنان در برابر جریان روحانیت و مرجعیت تشیع و البته در برابر جریان دربار، ایدههایی مانند ملیگرایی، حکومت قانون و آزادی را مطرح میکردند.
ستارخان از جمله کسانی بود که بهنوعی از فاتحان تهران به شمار میآمد؛ او و همراهانش حمله کردند و پس از گرفتار شدن مشروطه در استبداد صغیر، آن را دوباره زنده کردند. بااینحال، میبینیم که خود ستارخان با فاصلهای کوتاه ــ چند هفته یا یک ماه ــ با فاتحان تهران درگیر میشود و در پارک اتابک تهران به توپ بسته میشود. او زخمی میشود و سه الی چهار ماه بعد فوت میکند. مزارش نیز اکنون در شهرری و در حرم حضرت عبدالعظیم قرار دارد. باقرخان هم به نجف فرار میکند و بر اساس نقلی که شنیدهام، گویا ترور میشود؛ آن هم به دست جریانهای مشروطهخواه یا بهنوعی، همان مشروطه سکولاری که روی کار آمد.
این اشخاص، درحالیکه خود نماد ملیگرایی یا امر ملی به شمار میآیند، سرنوشتشان نشان میدهد که گویی در جنبش مشروطه قرائت و تفسیر واحدی از امر ملی نداشتیم و درکهای متفاوتی از این مسئله وجود داشته است. در گام نخست، میخواستیم درباره خاستگاه ورود این مسئله به ایران و اساساً نوع مواجهه ایرانیان با بحث ملیگرایی و امر ملی، نکات شما را بشنویم تا پس از آن بتوانیم بحث را پیش ببریم و به دوران پهلوی و جمهوری اسلامی نیز بپردازیم.
فتحاللهی: ببینید، ملیگرایی کشف میشود و مهم این است که خاصیت اکتشافی و کشفشدنی امر ملی را درک کنیم. این صرفاً بحثی نظری نیست که بگوییم در گذشته در کتابها نوشته شده است؛ بلکه انسانها به یکباره فضای جدیدی از زندگی را درک میکنند؛ مانند کودکی که به سن بلوغ میرسد و با بالغشدن، حس و حال جدیدی در او شکوفا میشود. خودِ کشفکردن این حس، با بهوجودآوردن آن برابر است. زمانی که این بلوغ انسانی شکل میگیرد، کشف آن نیز رخ میدهد. انسان ناگهان درمییابد که در حال بالغشدن است و آن حس در او به وجود میآید.
این مسئله از نظر نظری اهمیت دارد. ملیگرایی در ایران، همانطور که شما فرمودید، به طور برجسته در مشروطیت کشف شد؛ ملت ایران حس جدیدی پیدا کرد و این درست است. ممکن است در گذشته بعضی بحثهای نظری و دیدگاهها کمککننده بوده باشند، اما گاهی آن بحثهای نظری در جایی متمرکز میشوند، بیآنکه به مرحله کشف برسند. ممکن است دهها کتاب درباره ملیت و ملیگرایی نوشته شده باشد، اما آن حس به وجود نیاید؛ ازسویدیگر، ممکن است کار نظری چندانی انجام نشود، اما آن حس خلق شود.
مشروطیت در ایران فصلی متمایز از گذشته است؛ زیرا مردم ایران درباره خود بازاندیشی کردند، بار دیگر خود را شناختند و احساس کردند حس و حال دیگری دارند؛ حسی که همان «حس ملی» بود. این حس در همه طبقات جامعه، کموبیش، وجود داشت. درباره این حس ملی، دیدگاههای تحلیلی مختلفی به چشم میخورد: برخی سعی میکردند آن را جدا از دین تحلیل کنند و برخی میخواستند تحلیلی دینی از آن ارائه دهند که با موازین دینی و خلقیات مناطق مختلف ایران متناسب باشد.
بههرحال ستارخان یکی از مظاهر کشف این حس ملی است. در گذر تاریخ، نمونهای مانند ستارخان کمتر داشتهایم. انسانهایی داشتهایم که در پی حکومت بودهاند؛ سران طوایفی که میجنگیدند، به قدرت میرسیدند یا کشته میشدند؛ اما کمتر با الگویی مانند ستارخان مواجه بودهایم که با کشف حس ملی وارد میدان شده و مظهر این کشف باشد.
اگر بخواهم کمی بیشتر توضیح بدهم، به مرحوم شهید مدرس توجه کنید. ایشان ابتدا بهعنوان عالمی تراز اول وارد تهران میشود و قرار است در جایگاه فقیه، مصوبات مجلس را از نظر شرعی کنترل کند تا فقها مصوبات نمایندگان را تأیید کنند؛ نقشی شبیه به شورای نگهبان کنونی. ایشان با این عنوان وارد مجلس دوم میشود، اما هنگام تشکیل مجلس سوم، آن شأنیت را کنار میگذارد، از مردم تهران رأی میگیرد و بهعنوان نماینده مردم تهران وارد مجلس سوم میشود.
در سخنرانیهای شهید مدرس مواردی وجود دارد که برای مثال، در مذاکرات مجلس، یکی از روحانیون درباره چگونگی شرعی بودن موضوعی بحث میکند. شهید مدرس میگوید: «ما اینجا در حوزه علمیه نیستیم که بخواهیم پیرامون بحثهای فنی فقهی گفتوگو کنیم؛ ما عقلای کشوریم و آمدهایم هرچه به عقلمان میرسد و به مصلحت کشور است، درباره آن تصمیم بگیریم. مصلحت جمعی و خیر عمومی را درک کنیم و متناسب با آن قانونگذاری کنیم.» ایشان میخواهد آن چهرهای را که بهعنوان فقیه ناظر و کنترلکننده داشته، کنار بگذارد. میگوید من بهعنوان فردی ایرانی از مردم رأی گرفتهام و میخواهم مصلحت عمومی مردم را پیگیری کنم.
او حسی را از خود نشان میدهد و شخصیتی را به نمایش میگذارد که کاملاً ملی است. در مذاکرات مجلس، عموماً چندان سعی نمیکند از جنبه فقاهت خود بهره بگیرد؛ مانند سایر نمایندگان، سود و زیان را از منظر مصلحت عامه میسنجد و بررسی میکند که این کار چقدر هزینه و چقدر فایده دارد. او هزینه و فایده را میسنجد و همه نیز متوجه این رویکرد میشوند. این بدان معناست که میخواهد شخصیتی ملی از خود نشان دهد. البته متدین و فقیه است، اما میگوید شخصیت من با این مصلحتاندیشی پیوند خورده است.
صبحها لباس فقهیاش را میپوشیده، به مدرسه سپهسالار میرفته و تدریس میکرده است؛ اما وقتی به مجلس میآمد، مانند سایر نمایندگان به بحثهای عمومی و مدیریت کلان کشور میپرداخت. اهمیت این شخصیت در آن است که ما در ایرانِ دوره مشروطیت، اشخاصی را عرضه میکنیم که به مصلحت عامه میاندیشند. آنها محاسبه میکنند، میخواهند کشور را معقول اداره کنند و با علاقهای که دارند، خواستار پیشرفت کشورند.
این رویکردی را که مدرس، باوجود فقیه بودن، از خود نشان میدهد، پیشتر در ستارخان نیز مشاهده میکنیم. با اینکه او نه سواد فقهی شهید مدرس را داشت، نه تحصیلات غیرحوزوی ویژهای گذرانده بود، نه ثروتمند، فئودال یا زمیندار برجستهای بود و نه رئیس طایفه محسوب میشد؛ یعنی از نظر ویژگیهای نهادی و اجتماعی، شاخصه ویژهای نداشت. بااینحال، فردی بود که مصلحت عامه را میفهمید، سود و زیان را تشخیص میداد، حس ملی پیدا کرده بود و در قالب یک حرکت ملی، رهبری را بر عهده گرفت.
او به یکی از چهرههای ملی مشروطه تبدیل شده بود؛ تفنگچیها را پیرامون خود، گردآورده و قدرتی برای استقلال کشور شکل داده بود و در حد خود نیز موفق عمل کرد. آنان به تهران آمدند، استبداد صغیر را درهم شکستند و مشروطه را دوباره احیا کردند؛ بنابراین، ستارخان نمونه مهمی است که نشان میدهد داشتن حس ملی الزاماً به پیششرطهای بسیاری مقید نیست؛ این حسی است که در انسان ایرانی پدید میآید. انسانی که چنین حسی را پیدا میکند، میتواند مجتهد و فقیهی برجسته مانند شهید مدرس باشد یا فردی مانند ستارخان.
از نظر نظری، برخی خواستند این حس را غیردینی تحلیل کنند و برخی نیز تحلیل متفاوتی ارائه دادند؛ این موضوع به عرصه تحلیل مربوط میشود. اما در عرصه واقعیت اجتماعی، در مشروطه با انسانهایی مواجه هستیم که دگرگون شدهاند، حس و حال متفاوتی پیدا کردهاند و آن حس و حال، ملی است. این حس ملی بروز یافت و خود را در عرصه سیاست نشان داد.
فرمایش شما چالشی به همراه دارد. وقتی شما از ملیگرایی بهمثابه یک کشف یاد میکنید، به این معناست که چیزی در پسزمینه ذهن جامعه وجود داشته و در پی اتفاقاتی، آگاهی نسبت به آن شکلگرفته و آن چیز کشف شده است. چالشی که این دیدگاه در مقام تحلیل به وجود میآورد، این است که امر ملی در لحظه کشف، با قرائتی پررنگ مطرح میشود که گویی در تلاش است با گذشته خود انسان ایرانی ضدیت کند. این مفهوم در قالب پروژهای ظهور میکند که میخواهد پدیدهای جدید را برساخت کند و در این فرایند، با گذشته بسیار بیرحمانه برخورد میکند.
پهلوی نماینده سیاسی این ایده است؛ از جمله در مواجههای که با دین و علما دارد، برخوردهای قهریاش با قبایل و طوایف ایرانی، مانند لرها، و نیز مواجههاش با سنت ایرانی. گویی این درک ملی یک کشف نیست، بلکه پروژهای است که تلاش دارد امر جدیدی را برساخت کند. این اشکال را چگونه توضیح میدهید؟
فتحاللهی: من در ابتدای عرایضم جملهای گفتم که شاید نپرداختن به آن باعث این ابهام شده باشد. گفتم کشف، خودِ خلق و ایجادکردن است. کشف به این معنا نیست که این مفهوم پیشتر در ناخودآگاه ما وجود داشته، ما آن را پیدا کردهایم، از صندوقچه بیرون آوردهایم و متوجه شدهایم چنین ثروتی داریم. کشف به این معناست که پدیدهای اساساً به وجود میآید و تازه ایجاد میشود. وقتی پدیدهای تازه به وجود میآید، نقد گذشته را نیز در درون خود به همراه دارد.
عرض کردم که کشف، عین ایجادکردن است. میخواستم بگویم این بهوجودآمدن، فرایندی مکانیکی نیست که چیزی را مانند محصول یک کارخانه بسازید، بلکه نوعی خلقت درونی و انسانی است. تعبیر «کشف» را به کار بردم تا بگویم اتفاقی در درون روح و روان ملت شکل میگیرد و مردم احساس ملیت پیدا میکنند.
پیدایش ملیت در مشروطه، نقد گذشته را نیز در برداشت: چرا درگذشته این حس در ما به وجود نیامده بود؟ چرا آنقدر ضعیف بودیم که این حس خلق نمیشد؟ ازاینرو، در بطن این فرایند اتفاقی درونی رخ میدهد و چون درگذشته چنین اتفاقی نیفتاده است، گذشته مورد نقد قرار میگیرد. البته در شکل افراطی و غیرمنطقی آن، برخی هرچه را درگذشته وجود دارد، بیرحمانه سلاخی میکنند و از بین میبرند.
اما کشفی که من از آن سخن میگویم، با بهوجودآمدن برابر است: پدیدهای جدید در حال شکلگیری است، انسانها به انسانهای جدیدی تبدیل میشوند و دیگر آدمهای سابق نیستند. آنچه مطرح است، کشف دنیایی جدید است، نه کشف سرمایهای درگذشته. من این دیدگاه را قبول ندارم که انسانها این ثروت را در ضمیر ناخودآگاه خود داشتهاند و صرفاً متوجه آن نبودهاند.
نسبت این امر جدید با امر قدیم چه میشود؟ میگویند مقدمه در ذیالمقدمه حاضر است؛ یعنی امر قدیم کاملاً در امر جدید حضور دارد.
فتحاللهی: صرفاً در حد مقدمه. تحولاتی که درگذشته وجود داشت، زمینهساز این اتفاق بود، اما خودِ اصل امر جدید درگذشته وجود نداشت. آن تحولات، آمادگیهایی کمککننده بودند. انسانهایی که در مشروطه حس و حال جدیدی پیدا کردند، هیچگاه درگذشته چنین حسی نداشتند. بااینحال، گذشته بهتمامی در شکلگیری این پدیده کمککننده بوده است؛ بنابراین، در عین نقد گذشته، آن را دور نمیاندازیم؛ گذشته زمینههای محیطی این مسئله را فراهم کرده است.
با این تفاسیر، تفاوت میان برساخت اصیل و غیراصیل چگونه تبیین میشود؟ کسانی که دیدگاه انتقادی دارند، میگویند ملیگراییای که پهلوی از آن سخن میگوید، ملیگراییای پوک، توخالی و غیراصیل است و از اندیشههای غربی به ایران تحمیل شده است. بر اساس چارچوبهای روشمندی که شما تبیین میکنید، چگونه میتوانیم بگوییم کشفی که در گروهی از مردم شکلگرفته، کشفی اصیل است؟
فتحاللهی: ما با نوعی برساخت مکانیکی مواجهیم که در آن انسان چیزی را میسازد و سازنده بر ساختهشده ارجحیت دارد. به این حالت، برساخت اجتماعی میگوییم: جامعه در درون خود چیزی را در نظر میگیرد و آن را میسازد؛ برای مثال، نهادی تأسیس میکند یا دولتی تشکیل میدهد. این برساخت مکانیکی است و محصول آن خارج از وجود سازنده قرار میگیرد.
اما نوع دیگری از برساخت نیز وجود دارد که در آن اتفاقی درونی رخ میدهد و جامعه خودش به آن پدیده تبدیل میشود. گاهی حوادث بیرونی باعث تغییر انسان میشوند. میخواهم بگویم اراده خود انسان آنقدرها هم مطلق نیست. برای مثال، فرض کنید جنگی برای یک ملت رخ میدهد. مردم خواهان جنگ نبودهاند، اما وقوع آن جنگ سبب میشود به ملتی دیگر تبدیل شوند؛ مثلاً مردمی صلحطلب به انسانهایی بهشدت جنگطلب بدل شوند.
این اتفاق بهنوعی برساخت است و خارج از اراده انسان هم نیست، اما برساخت مکانیکی محسوب نمیشود؛ یعنی چنین نیست که مردم از قبل چیزی را در درون خود داشته باشند و آن را در بیرون، تعیّن اجتماعی ببخشند. ناسیونالیسمی که در دوره پهلوی مطرح میشود، کاملاً حالتی برساختی دارد. آنان میگویند جوهر این امر از غرب آمده است، اما مصداق آن را در باستانگرایی قرار میدهند و ادعا میکنند که ما دورانی باستانی و پیش از اسلام داریم و میخواهیم آن را به نهاد تبدیل کنیم.
توجه کنید که در اینجا کشفی رخ نمیدهد، بلکه چیزی درگذشته وجود داشته و اکنون تلاش میکنند آن را به نهاد تبدیل کنند. از این منظر، ملیگرایی نوعی برساخت مکانیکی است. برای مثال، تصور کنید همان ملت صلحطلب، در تحولی نهادی برای صلحطلبی خود ایجاد کند. یا در نمونهای واقعیتر، مدرنیته حاصل برساخت یونان بود؛ یعنی غرب به این سمت گرایش پیدا کرد که ما میراثی یونانی داریم و باید امروز آن را برساخت کنیم.
اما استدلال من این است که اتفاقی در درون انسانها رخ میدهد. این حس و حالی که برای مردم در مشروطه پیدا شد، در طول چهاردهقرن دوران اسلامی وجود نداشت و پیش از آن نیز هیچگاه وجود نداشته است. این پدیدهای جدید و نوظهور است؛ اتفاقی روحی که در پی آن، مردم حس وحدت، انسجام اجتماعی و حس ملی پیدا میکنند و حاضر میشوند برای اهدافی فداکاری کنند که پیشتر برای آنها فداکاری نمیکردند. این اتفاق انسانهای جدیدی پدید میآورد. این تحول هم درونی است و هم بیرونی و حالتی ارگانیک و درونزا دارد.
اگر بخواهیم در بخش پایانی بحث به این موضوع بپردازیم، با این چارچوب تفسیری شما، گذار از درک امر ملی در دوره پهلوی به انقلاب اسلامی و سپس ظهور هرچه پررنگتر امر ملی و گفتمان ایران را چگونه میتوان تبیین کرد؟ امروزه بر این مفاهیم بسیار تأکید میشود و مفاهیمی نظیر «برای ایران»، «ایران امام رضا» و… پررنگ شدهاند.
فتحاللهی: آن حس ملی که در مشروطه به وجود آمد و خودنمایی کرد، نهالی بود. طبیعی بود که این نهال بر اثر فشارهای مختلف آسیب ببیند و به آرمانهای خود به طور کامل نرسد. دوران پنجاهساله پهلوی، دوران سختی برای این حس ملی بود؛ زیرا با تهاجمات فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی عدیدهای مواجه شد؛ هم از داخل و هم بهویژه از سوی نظام سلطه جهانی که نمیخواست این نهال ملیت بارور شود. فشارهای بسیار شدیدی وارد آمد، اما مردم ایران تسلیم نشدند. آنان به شیوههای گوناگون به دنبال فرصتی بودند تا این حس را بازسازی کنند و اتفاقاً آن را عمیقتر درک میکردند.
پیش از آن، «دیگریِ» این حس ملی، کسانی در داخل ایران بودند که چنین حسی نداشتند. اما دوران پهلوی باعث شد جامعه احساس کند این حس ملی «دیگریِ» بزرگتری دارد و آن، نظام سلطه جهانی است که مصمم است مانع شکلگیری آن شود. انقلاب اسلامی در واقع شروعی دوباره برای خودنمایی این حس ملی بود؛ با این تفاوت که آمادگی جامعه بسیار بیشتر شده بود تا بتواند آن را در مواجهه با نظام سلطه جهانی تثبیت کند.
جامعه میدانست که آنان مانعتراشی خواهند کرد؛ ازاینرو، دریافته بود که برای قوام این حس ملی باید فداکاریهای بسیاری انجام دهد. در مشروطه چنین سطحی از درک وجود نداشت و تصور میکردند با تحرکی مختصر میتوانند آن را سرپا نگه دارند. اما در انقلاب اسلامی این درک حاصل شد و تقابل این حس ملی با نظام سلطه، بهویژه در تسخیر لانه جاسوسی، خود را نشان داد.
در دهههای پس از پیروزی انقلاب، این تقابل نهتنها کاهش نیافت، بلکه پررنگتر نیز شد. برخی گمان میکردند اگر حس ملی ما شکلگرفته باشد، میتوانیم با نظام سلطه همزیستی داشته باشیم؛ اما این خوشباوریها منطقی نبود. امام (رحمةاللهعلیه) میفرمایند که باید دائماً به این مسئله توجه کنیم که نظام سلطه تا چه زمانی استقلال و آزادی ما را تحمل خواهد کرد. این نشان میدهد که اصل مسئله، بارور کردن استقلال و آزادی و در واقع، همان ملیت ایرانی در دنیای امروز است.
جنگها و تنشهای اخیر نشان دادند که بارور شدن این حس ملی، با دیگریِ بسیار جدیای روبهروست که نمیخواهد آن را تحمل کند. بااینحال، امروز این حس ملی استحکام بیشتری پیدا کرده است و من معتقدم در این ایام، کشفی دوباره رخداده است. مردم وارد مرحلهای عالیتر از آن حس ملی شدهاند؛ مرحلهای که در آن میتوانند بسیاری از تعارضات گذشته را در درون خود مدیریت کنند.
ما در این دههها تصور میکردیم ممکن است حس ملی با حس دینی تعارض داشته باشد، اما اکنون به درک جدیدتری رسیدهایم که ویژگی آن، توانایی مدیریت تعارضات درونی است. امروزه حس ملی ایرانی برای دنیا شناختهشده است و بسیاری از ملتها در سراسر جهان درکی از ایرانی بودن دارند که این امر درگذشته هیچگاه وجود نداشته است. این مرحلهای متعالی و خلاقیتی نوین است که پیامی فراملی را نیز در خود جایداده است.
سپاسگزارم. من سؤال دیگری ندارم. اگر شما نکته پایانیای دارید، در خدمت هستیم.
فتحاللهی: شخصیتهایی مانند ستارخان و شهید مدرس اهمیت دارند. وقتی شهید مدرس با آن مقام عالی فقهی، همچون نمایندهای معمولی در مجلس رفتار میکند و خود امام خمینی (ره) نیز بهشدت بر ایشان تکیه داشتند، این بدان معناست که ایشان به شیوهای کاملاً عرفی مبارزه میکردند. نوع کلامشان بهگونهای بود که اصراری بر استدلال فقهی و شرعی نداشتند؛ بلکه چنان رفتار میکردند که همه بتوانند زیر چتر ایشان قرار گیرند؛ و آن، چتر قانون است.
مشروطه چتر قانون را مطرح کرد. امام بهشدت بر این چتر قانونی تمرکز داشتند. حتی در اصول فقه، مبحث «خطابات قانونی» را مطرح میکنند که نشان میدهد باید چتری قانونی وجود داشته باشد تا همه ذیل آن تنفس کنند. این همان تعیّن ملیت بود. قانون همیشه وجود داشته است، اما اینکه قانونی سایه بیفکند و همه در زیر آن احساس امنیت کنند، کشفی جدید بود.
پس از امام خمینی (ره)، رهبر شهید انقلاب نیز این بحث را به شکل تفصیلی در شئون مختلف پیاده و عملیاتی کردند. ایشان بهویژه بر ستارخان تمرکز زیادی داشتهاند. وقتی فقیهی برجسته در جایگاه رهبری جامعه بارها درباره ستارخان صحبت میکند، میخواهد به عموم جامعه نشان دهد که راه شکوفایی این حس ملی از این مسیر میگذرد.
تعبیر رهبر شهید انقلاب، «بعثت مردم» است. بعثت مردم همان اتفاقی است که در درون جامعه رخ میدهد؛ مردم به درکی جدید میرسند و آینده خود را تأمین میکنند؛ بنابراین، بعثت مردم در واقع همان پیدایش حس ملی در مراتب عالیتر آن است. میتوانیم مشروطه را مرحله اولیه و نقطه آغازین این بعثت مردمی تلقی کنیم، اما امروز در مرحله تکاملیافتهتری از آن قرار داریم.






پاسخها