در روزهایی که گذشت نهاد روحانیت و جامعه شیعه، عزادار وفات مرجع معاصر آیتاللهالعظمی وحید خراسانی بود، مرجعی که میتوان آن را در امتداد مدرسه فقهی نجف و آیتالله خویی قلمداد کرد. اکنون و به مناسبت وفات آیتاللهالعظمی وحید خراسانی، این پرسشها در فضای نخبگانی و عمومی مطرح است که ایشان در امتداد کدام سنت از مرجعیت شیعه قرار میگیرند؟ حضور رسانهای محدود ایشان را چگونه میتوان در نسبت با کنشگری اجتماعی و سیاسیشان تحلیل کرد؟ دغدغههای نهاد مرجعیت تا چه اندازه با مسائل روزمره مردم همپوشانی دارد و در نهایت، با نوسازی نسل فقها و شتاب تحولات اجتماعی، آینده مرجعیت شیعه چه چشماندازی خواهد داشت؟ برای واکاوی این پرسشها، با حجتالاسلاموالمسلمین ناصرالدین قمی انصاری، تاریخپژوه، مؤلف و کتابشناس برجسته معاصر به گفتوگو پرداختهایم.
بهعنوان پرسش نخست شما بهعنوان پژوهشگر تاریخ حوزه و سیره فقهای معاصر، آیتالله وحید خراسانی را در امتداد کدام سنت از مرجعیت شیعه میبینید؟ آیا میتوان منش اجتماعی ایشان را نوعی تلفیق میان مکتب نجف (آیتالله خویی) و دغدغههای اجتماعی حوزههای خراسان و قم دانست؟
انصاری: آیتاللهالعظمی وحید در امتداد سنت فقاهت و مرجعیت شیعه است که تحصیلات نخستین خود را در حوزه مشهد و سپس در حوزه نجف سپری نمود، و باید ایشان را امتداد فقاهت بزرگان و اساطین شیعه دانست؛ از شیخ مفید، شیخ طوسی، علامه حلی، شیخ انصاری و آخوند خراسانی تا آیتاللهالعظمی خویی و تا به امروز، ایشان در حقیقت امتداد سنت فقاهت شیعه است و میان فقیهان و بزرگان شیعه نمیتوان تمایزی قائل شد. ایشان امتداد فقاهت مکتب نجف و میراثدار فقاهت شیخ انصاری، آخوند خراسانی و آیتاللهالعظمی خویی است.
در فضای خارج از قم و در میان کسانی که آشنایی کمتری با آیتالله وحید (رحمهالله علیه) داشتهاند، با توجه به حضور رسانهای محدود ایشان، گاه این تصویر شکلگرفته که شخصیتی ساکت یا بیتفاوت بودهاند. شما با توجه به پژوهشهایتان درباره تاریخچه کنشگری ایشان، این تصویر را تا چه حد منطبق با واقعیت میدانید؟
انصاری: آیتاللهالعظمی وحید یکی از فقهایی بود که در مواقع حساس موضعگیری مینمود و مواضع ایشان از پیش از انقلاب تا امروز، مواضعی روشن، آشکار و واضح است. به این صورت که ایشان همواره حضور ظاهر، بارز و آشکار نداشت و در تمام مسائل ریزودرشت اظهارنظر نمیکرد. تنها در آنجایی اظهارنظر مینمود که دیدگاه ایشان مورد احتیاج بود و نظر ایشان فصلالخطاب به شمار میرفت؛ ما میبینیم در همان زمانهایی که ایشان اظهارنظر کرده است، در مواقع ضروری وارد صحنه میشد و به اظهارنظر میپرداخت.
آیا میتوانید یک یا دو نمونه ذکر بفرمایید تا این موضوع برای خواننده روشنتر شود؟
انصاری: ببینید، در پیش از انقلاب، ایشان برخی از اعلامیههای علمای بزرگ حوزه علمیه قم را علیه دستگاه جائر و جبار دوران شاه امضا نموده است؛ همچنین در جریان ۱۹ دی، شاهد هستیم که ایشان در حمایت از مرجعیت امام خمینی (ره) و جایگاه روحانیت سخنرانی نمود. پس از انقلاب نیز میبینیم در آنجایی که لازم بود، ایشان وارد عرصه شده است؛ برای نمونه، در آغاز انقلاب و در انتخابات خبرگان استان خراسان، نخست نام ایشان بهعنوان نامزد اعلام شد که البته پس از مشورت با مرحوم آیتالله خوانساری از آن انصراف داد، اما بعدها میبینیم که در جبهههای جنگ حضور یافت، برای رزمندگان سخنرانی کرد و از مواضع مرحوم امام خمینی (ره) پشتیبانی نمود. پس از رحلت امام نیز شاهد هستیم که در برخی مواضع، هم انتقاداتی به پارهای از مسائل نظام داشت و هم از برخی دیگر از مسائل نظام حمایت میکرد.
پرسش بعدی ما درباره الگوی کنشگری سیاسی و اجتماعی آیتالله وحید است. ما معمولاً در میان برخی مراجع، بروزهای اجتماعی گستردهای نظیر تأسیس مدارس علمیه متعدد، پروژههای عمرانی و اجتماعی یا ایجاد تشکیلات گسترده در میان مقلدان را شاهد هستیم، اما این سبک را به طور مشخص از ایشان ندیده بودیم. این الگوی انتخابی ایشان در بروزات مرجعیت را چگونه میتوان تبیین کرد؟
انصاری: آیتاللهالعظمی وحید در صحنه اجتماع بهعنوان یک فقیه بزرگ مدرس و مؤسس جلوه یافته است، اما این امر مانع از آن نشد که ایشان فعالیتهای اجتماعی نداشته باشد. ما میبینیم که آیتالله وحید در استانهای محروم و کمبرخوردار مؤسساتی دایر کرده و مبلغان فراوانی به آن استانها اعزام مینمودند. در ایام تبلیغی، ایشان علاوه بر اعزام مبلغان، کمکهای فراوان نقدی و غیرنقدی برای مردمان کمبرخوردار استانهایی همچون کرمان و سیستان ارسال میکردند. همچنین اگر مقصود از مؤسسات اجتماعی، مدارس است، ایشان چندین مدرسه و مؤسسه تبلیغ شعائر اهلبیت (ع) بنیان نهادند که در این سالهای گذشته اقدامات و فعالیتهای فراوانی داشتهاند؛ از جمله آنها، «مؤسسه احیای امر امیرالمؤمنین (ع)» است که دارای شاخههای تبلیغ، خدمترسانی، مدرسهسازی و نیز احداث منازل و مؤسسات خیریه در استانهای کمبرخوردار است.
یکی از چالشهایی که بهویژه در فضای دانشگاهی و نخبگانی درباره نهاد مرجعیت مطرح میشود، این تصور است که جنس و سطح دغدغههای علما با دغدغههای روزمره عموم مردم تفاوت جدی دارد. آیتالله وحید نیز در افکار عمومی بیشتر با دغدغهمندی بر سر مسئله فاطمیه و تعطیلی ایام شهادت شناخته میشدند. نگاه شما به این مسئله چیست؟
انصاری: مراجع ما دغدغهمند هستند؛ مراجع ما مسئلهمند هستند، مسئلهمحور هستند. لازم نیست یک مرجع در تمام امور مداخله کند؛ هر مرجعی در بخشی از موارد ورود میکند. یک مرجع امور اقتصادی مردم را تذکر میدهد که من خود با توجه به ارتباط با بیوت مراجع، شاهد بودهام هنگام حضور رئیسجمهور یا رئیس مجلس، این مرجع تا چه اندازه از درد و دغدغه مردم برای آنان سخن میگوید. اما اینکه این موارد کمتر رسانهای میشود، دیگر تقصیر دفاتر مراجع نیست. بههرحال، هر مرجعی دغدغهمند است و گرفتاری مردم برای آنان اولویت دارد. آیتاللهالعظمی وحید نیز نسبت به تضعیف شعائر در مملکتی که نظامش جمهوری اسلامی و مبتنی بر فقاهت شیعه است، بسیار دغدغهمند بود؛ همانطور که میبینیم علما و مراجع پیشین ما نیز نسبت به مسائل دینی دغدغهمند بودند، تا جایی که حتی آغاز نهضت اسلامی مردم ایران از سال ۱۳۴۲ بر اساس مسائل دینی نضج گرفت و آغاز شد. همین کماعتنایی و بیاعتنایی به مسائل شرعی و دینی در ایران بود که اساس آغاز نهضت اسلامی مرحوم امام و روحانیت گردید. آیتاللهالعظمی وحید نیز نسبت به تضعیف و کمرنگشدن شعائر دینی که پیامد آن سستشدن بنیانهای فکری جوانان و مردمان ایران بود، بسیار حساسیت داشت. ازاینرو میبینیم که نسبت به اعلام عزای فاطمیه، جناب آیتالله وحید و آیتالله تبریزی همگام با یکدیگر پیشقدم شدند و البته مراجع دیگری همچون آیتالله فاضل لنکرانی و آیتالله صافی گلپایگانی نیز به میدان آمدند. این بزرگواران دست در دست هم شعائر فاطمیه را احیا نمودند تا مذهب در این مملکت بیمه شود، تا مذهب در این مملکت نهادینه شود. همچنان که میبینیم آیتالله وحید نسبت به سایر شعائر مذهبی و دینی نیز بسیار جدیت داشتند و این امر مانع از آن نشد که ایشان نسبت به دغدغهها و گرفتاریهای دیگر مردم بیاعتنا باشد؛ قطعاً ایشان با اعتنا بود. داماد ایشان، آیتالله صادق لاریجانی، رئیس قوه قضاییه بود و ایشان تذکرات فراوانی به وی میداد، هرچند این تذکرات رسانهای نشده است.
در معارف دینی ما آمده است که پس از درگذشت انسان، پرونده عمل او بسته میشود، مگر آنکه اثر ماندگار، سنتی نیکو یا روشی حسنه از او برجایمانده باشد. اگر بخواهیم از سنت اجتماعی یا سرمایهای ماندگار که آیتالله وحید برای آیندگان بر جای گذاشتهاند یاد کنیم، شما به چه مواردی اشاره میفرمایید؟
انصاری: آیتاللهالعظمی وحید بیش از نیمقرن در حوزه علمیه قم تدریس داشتند و از پیش از انقلاب بهعنوان مدرس و فقیهی نامدار شهرت یافته بودند، و هزاران نفر از فضلا، مدرسان و مراجع آینده شیعه از شاگردان ایشان هستند. از جمله باقیاتصالحات ایشان، دروس فقه، اصول و تفسیر و صدها جلد کتابی است که از دروس ایشان برآمده است؛ از جمله پسرعموی من، جناب حجتالاسلاموالمسلمین حاج شیخ محمدرضا انصاری، تقریرات درس فقه، اصول و عقاید ایشان را به نگارش درآورده که به چاپ رسیده است. ۱۰ جلد تقریرات اصول ایشان با عنوان امالی الوحید و ۱۰ جلد تقریرات فقه ایشان با عنوان العقد النضید به چاپ رسیده است؛ بنابراین، نخست شاگردان ایشان که همگی فقها و مراجع تقلید آینده جامعه شیعه هستند؛ دوم تألیفات ایشان که آثار متعدد فقهی و اصولی را شامل میشود؛ سوم مؤسساتی که ایشان بنیان نهادهاند، مانند مدرسه علمیه باقرالعلوم، مؤسسه احیای امر امیرالمؤمنین (ع) و صدها خانه عالم که در گوشهوکنار کشور احداث کردهاند و در هر یک از آنها عالمی را سکنا دادهاند تا گرهگشای امور دینی مردم باشد؛ و چهارم خدمات اجتماعی ایشان به مردم محروم و نیازمند در استانهای کمبرخوردار، همگی از آثار و باقیاتصالحات ایشان است. البته این را نیز بیفزایم که ایشان منبری و خطیبی بسیار بزرگ و توانمند در ایران و کویت بودند و هماکنون صدها نوار سخنرانی و منبر از ایشان موجود است.
پرسش پایانی درباره آینده مرجعیت است. با توجه به درگذشت شماری از علمای بزرگ در سالهای اخیر و نوسازی نسل مرجعیت، و ازسویدیگر شتاب تحولات اجتماعی، آینده مرجعیت شیعه را چگونه ارزیابی میکنید؟ آیا نسل بعدی علما میتوانند همان مرجعیت اجتماعی مراجع فعلی را احراز کنند؟
انصاری: ببینید، سیر مرجعیت در تاریخ تشیع که از آغاز غیبت کبری امامزمان (عج) آغاز شده، تاکنون تداوم داشته و هیچگاه بر زمین نمانده است. بدین ترتیب، با درگذشت مراجع فعلی نیز نسلی از مراجع بزرگوار آینده پدید خواهد آمد. با رفتن یک یا دو مرجع، ده یا بیست مرجع دیگر جایگزین آنان میشوند. رشته مرجعیت و سیر مرجعیت همچون نهری زلال و جاری است؛ همانگونه که آبی میگذرد و آب دیگری جایگزین آن میشود، مرجعیت و فقاهت شیعه نیز چنین بوده است. هیچگاه به تعویق نیفتاده، هیچگاه معطل نمانده و هیچگاه متوقف نشده است؛ این سیر مرجعیت پس از درگذشت مراجع فعلی نیز همچنان تداوم خواهد یافت و در قم و نجف، فضلا و علمای بسیاری حضور دارند که شایستگی احراز مقام مرجعیت را دارند. البته اینکه کدام یک از آنان توفیق یابند تا دامنه مرجعیتشان گسترش یابد، به شرایط اجتماعی بستگی دارد. علمیت و مرجعیت یک مقوله است و توفیق و موقعیت اجتماعی آنان در جهان تشیع و جهان اسلام مقولهای دیگر. «تا یار که را خواهد و میلش به که باشد»؛ این دستهای پشت پرده امامزمان (عج) و عنایات و الطاف غیبی خداوند و آن حضرت است که مرجعی را توفیق میبخشد تا به مرجع تقلید جهانی بدل شود یا مرجع تقلیدی مقطعی و محدود باقی بماند.
اگر در پایان نکتهای برای جمعبندی دارید، در خدمت شما هستیم.
انصاری: این نکته را عرض کنم که جامعه شیعه بحمدالله پس از غیبت امامزمان (عج)، تحت رهبریهای پنهان آن حضرت و هدایتهای ظاهری علما و مراجع، همچنان بالنده بهپیش میرود و هیچگاه دچار وقفه و توقف نمیشود. اگر مرجعی از دنیا برود، دهها نفر دیگر از شاگردان او و فضلای حوزههای علمیه جایگزین وی میشوند و توفیق پیگیری خدمات بر زمینمانده آنان را مییابند. امیدوارم خداوند خلأ وجودی حضرات آیات و مراجع تقلیدی را که در این چند سال از دست دادهایم، به لطف و عنایت خویش جبران فرماید.






پاسخها