اگر بخواهیم در میان مکتوباتی که موضوع خود را حضرت زهرا (س) قرار داده‌اند گشت‌وگذاری داشته باشیم، بی‌تردید یکی از آثار درخشان و خوش‌خوانی که جلب‌توجه می‌کند، کتاب «شهر گمشده» با زیرعنوان «فاطمه چه گفت؟ مدینه چه شد؟» است که به قلم استاد محمدحسن زورق به رشته تحریر درآمده است. در ادامه می‌کوشیم در سه بخش، نگاهی کوتاه به این کتاب بیندازیم:
الف) منزلت علمی کتاب، جایگاه مقدمه استاد محمدرضا حکیمی، روش‌شناسی و اسلوب نگارش اثر؛
ب) نگاهی گذرا به فصل‌های کتاب و آنچه استاد زورق در آن‌ها بیان می‌کند؛
ج) مرور گزیده‌هایی از نثر ادبی و شیوای کتاب.
بخش اول: شناسنامه، جایگاه علمی و چارچوب روش‌شناختی اثر
درباره منزلت و پیشینه کتاب باید گفت که این اثر نوشته محمدحسن زورق، پژوهشگر، شاعر و تاریخ‌پژوه معاصر است و نخستین بار در سال ۱۳۸۱ از سوی انتشارات سروش منتشر شد. البته کتاب در سال‌های بعد، از سوی ناشرانی چون دفتر نشر فرهنگ اسلامی و دلیل ما نیز بازنشر شد. این اثر خیلی زود در محافل علمی و حوزوی موردتوجه قرار گرفت و در سال ۱۳۸۲، در «جشنواره بین‌المللی کتاب سال ولایت»، به‌عنوان یکی از ۱۰ اثر برگزیده انتخاب شد.
کتاب با مقدمه‌ای از مرحوم علامه محمدرضا حکیمی آغاز می‌شود؛ مقدمه‌ای که خود، چارچوب معرفتی مورداستفاده استاد زورق در نگارش اثر را معرفی می‌کند. آنچه سبب جلب‌توجه مرحوم علامه حکیمی به این کتاب شده، تمرکز نویسنده بر حضرت زهرا (س) به‌مثابه الگویی از سیره مبارزاتی است؛ سیره‌ای که در آن، آزادی به معنای فقدان موانع بر سر راه بندگی، اعم از موانع اجتماعی و سیاسی، فهم می‌شود. همین رویکرد عدالت‌خواهانه که استاد زورق کوشیده است با به‌کارگیری آن، فهمی متفاوت از ماجرای حضرت زهرا (س) ارائه دهد، زمینه جلب‌توجه و ابراز محبت استاد حکیمی را فراهم کرده است.
درباره روش مواجهه اثر با تاریخ باید گفت که «شهر گمشده» از وقایع‌نگاریِ صرف و نقلی فراتر می‌رود و برای فهم تاریخ، از فلسفه تاریخ و دانش‌های نوینی نظیر اقتصاد سیاسی بهره می‌گیرد. نویسنده این رویکرد را نه در قالب نثری علمی، بلکه در قالب نثری ادبی عرضه کرده است. استاد زورق برای‌آنکه مخاطب امروز را به فضای صدر اسلام ببرد، از روش «بازآفرینی ادبی و توصیف روان‌شناختیِ مستند به تاریخ» بهره می‌گیرد. او تاریخ را از زاویه دید درونی شخصیت‌ها روایت می‌کند؛ به‌ویژه از خلال نجواهای درونی حضرت خدیجه (س) و نگاه تحلیلی حضرت فاطمه (س) به رویدادها، از کودکی در شعب ابی‌طالب تا میدان احد و مسجدالنبی. این روش باعث شده است که کتاب، هم استخوان‌بندی یک پژوهش تاریخی – اندیشه‌ای را داشته باشد و هم از جاذبه و کشش یک اثر ادبی و حماسی برخوردار باشد. از نظر روشی، می‌توان اثر استاد زورق را در امتداد سنت نگارشی متفکرانی چون دکتر شریعتی دانست.
نویسنده ریشه حوادث پس از پیامبر (ص) را نه نزاعی شخصی یا اتفاقی ناگهانی در سقیفه، بلکه محصول تضادی بنیادین میان «اشرافیت تجاری و رباخوار قریش» و «پیام رهایی‌بخش توحید» می‌داند. در کتاب به‌خوبی نشان داده می‌شود که مخالفت ابوسفیان و ابوجهل با دعوت پیامبر (ص)، و نیز تغییر چهره این جریان در مدینه، ریشه در منافع اقتصادی کاروان‌های تجاری شام و یمن، نظام برده‌داری و رباخواری داشته است؛ زیرا دعوت پیامبر (ص) به مساوات و آزادی انسان، منافع آنان را به خطر می‌انداخت.
یکی از کلیدی‌ترین گزاره‌های تحلیلی کتاب در تبیین تاریخ صدر اسلام این است که جامعه اسلامی پس از فتح مکه و گسترش ظاهری اسلام، دچار پدیده‌ای شد که نویسنده آن را «فاجعه شکست سیاسی یک پیام در اوج پیروزی اجتماعی آن» و بازگشت «ارتجاع عرب در زیر نقاب اسلام‌طلبی قریش» می‌نامد. به تعبیر دقیق کتاب، دشمنانی که در جنگ «احد نظامی» از پشت کوه به مسلمانان حمله کرده بودند، این بار در «احد تاریخ» به ایمان مردم یورش بردند تا «مدینةالنبی» (شهر گمشده) را به «مدینةالعرب» مسخ کنند.
در بخش دوم، به معرفی فصل‌های این اثر می‌پردازیم.
بخش دوم: شهر گمشده در چهارفصل
ساختار کتاب «شهر گمشده» بر منطقی کلان‌نگر استوار است. نویسنده به‌جای آنکه روایت را از روزهای پایانی عمر پیامبر (ص) آغاز کند، در چهارفصل پیوسته، خواننده را از جغرافیای سیاسی و اقتصادی جهان عصر بعثت به کوچه‌های مکه و شعب ابی‌طالب، از آنجا به جامعه‌شناسی مدینه و در نهایت به مسجدالنبی و قیام حضرت زهرا (س) می‌برد.
استاد زورق در فصل نخست، پیش از ورود به بستر حوادث، دو کار اساسی انجام می‌دهد: نخست، ترسیم افق الهیاتی و کلامی موضوع از طریق مرور احادیث نبوی و روایات اهل‌بیت (ع) درباره حقیقت وجودی حضرت فاطمه (س)؛ و دوم، ترسیم صحنه سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، و نیز موقعیت ژئوپلیتیک خاورمیانه و شبه‌جزیره عربستان در آستانه بعثت.
در فصل نخست کتاب نشان داده می‌شود که حضرت زهرا (س) در چه فضایی پا به عرصه وجود می‌گذارد: جامعه‌ای به‌شدت مردسالار که در آن، اقتصاد، سیاست، امنیت و حیثیت اجتماعی تماماً به بازوی مردان متکی است. در چنین جامعه‌ای، دختر داشتن ننگ شمرده می‌شود و دختران را زنده‌به‌گور می‌کنند؛ بااین‌حال، خداوند اراده می‌کند که ادامه نسل پیامبر و پاسداری از اصالت رسالت را بر دوش یک «دختر» بگذارد.
نویسنده در این بخش، ساختار قدرت در مکه را حول محور «اشرافیت قریش و بنی‌امیه» (با چهره‌هایی چون ابوسفیان، ابوجهل و ابولهب) و در تقابل با جبهه «توحید و آزادی» (به رهبری پیامبر (ص) و با حمایت ابوطالب، خدیجه و حمزه) صورت‌بندی می‌کند تا خواننده دریابد نزاع بر سر چیست.
فصل دوم کتاب به دوران مکه اختصاص دارد و دوران سیزده‌ساله بعثت تا هجرت را از زاویه دید «خانواده پیامبر (ص)» و به‌ویژه پیوند عمیق روحی و مبارزاتی حضرت خدیجه (س) و حضرت فاطمه (س) روایت می‌کند. از محورهای کلیدی این فصل، زندگی حضرت خدیجه (س)، مادر حضرت زهرا (س)، است. نویسنده با نثری حماسی، دوران بارداری و ولادت حضرت زهرا (س) را در فضای تحریم و سرکوب اجتماعی زنان قریش تصویر می‌کند. خدیجه (س) در تنهایی خود، سرنوشتش را با سرنوشت بزرگ‌ترین زنان تاریخ توحید و آزادی، یعنی هاجر، آسیه و مریم، گره‌خورده می‌بیند. در روایت زورق، خدیجه (س) برای فاطمه (س) صرفاً مادری عاطفی نیست، بلکه تجسم «گذشتن از ثروت، شهرت، کاروان‌های تجاری شام و موقعیت اشرافی» در راه آرمان خداست.
یکی از درخشان‌ترین بخش‌های این فصل، مناظره‌های سران قریش، ازجمله ابوجهل، ابوسفیان، عبدالله بن ابی امیه و نضر بن حارث، با پیامبر (ص) است؛ آنان به پیامبر پیشنهاد مال، ریاست و سلطنت می‌دهند تا دست از دعوت بردارد. کتاب، با استناد به روایت غلام خردسال حضرت خدیجه (س) در شعب ابی‌طالب، نشان می‌دهد که حضرت زهرا (س) در همان سنین کودکی، درحالی‌که جیره غذایی اندک خود را میان دیگران تقسیم می‌کرد، تحلیلی دقیق از ریشه‌های اقتصادی محاصره شعب داشت. او توضیح می‌داد که ترس اشراف قریش از پیامبر (ص)، از به‌خطرافتادن امنیت اقتصادی کاروان‌های تجاری شام به یمن و حبشه، بیداری بردگان و مخالفت پیامبر با «رباخواری» و بهره‌کشی ناشی می‌شد.
عام‌الحزن و نقش «ام‌ابیها» بخش دیگری از محتوای این فصل است. بخش پایانی فصل به سال سوم محاصره شعب، وفات جان‌سوز حضرت خدیجه (س) و ابوطالب و آغاز دورانی تازه در زندگی حضرت فاطمه (س) می‌پردازد؛ دورانی که آن دختر خردسال با دست‌های کوچک خود غبار جسارت مشرکان را از چهره پدر می‌زداید، جای خالی مادر را پر می‌کند و در متن مبارزه‌ای بی‌امان، تا مقطع هجرت، پابه‌پای وحی قد می‌کشد و بالنده می‌شود.
فصل سوم کتاب با عنوان «مدینةالنبی و مدینه العرب»، کانون نظری اثر است. در این فصل، نویسنده از یک‌سو تلاش‌های ده‌ساله پیامبر (ص) برای تأسیس جامعه‌ای نوین، برادرانه و مبتنی بر مساوات («مدینةالنبی») را بررسی می‌کند و ازسوی‌دیگر، فرایند شکل‌گیری تدریجی «مدینه العرب» در دل این جامعه را کالبدشکافی می‌کند.
بحث فلسفه خلقت و معجزه سه‌گانه (قرآن، علی و فاطمه) بخش دیگری از محتوای این فصل است. استاد زورق در این فصل نظریه‌ای کلامی – تاریخی را مطرح می‌کند: اینکه خداوند به پیامبرش سه معجزه هم‌تراز داد: «اسلام در قالب کلمات: قرآن»، «در سیمای یک مرد: علی» و «در کالبد یک زن: فاطمه». در تحلیل او، قرآن «تنزیل اسلام در ذهنیت» است و علی و فاطمه (ع) «تأویل اسلام در عینیت و عمل»؛ دو بارقه الهی که از ناسوت به ملکوت و لاهوت پل زدند تا با رفتار و سلوک، انفاق به مسکینان (همچون ماجرای بخشیدن پوست زیر پای فرزندان و گردن‌بند به پیرمرد سائل) و اعتراض‌های خود، امکان پیدایش «انسان تراز قرآن» را در تاریخ حفظ کنند.
کالبدشکافی جنگ بدر و احد، آخرین بخش این فصل است. کتاب با توصیف فضای مدینه، درهم آمیختن اشک‌های حضرت زهرا (س) در سوگ خواهرش رقیه با اشک شوقِ پیروزی در بدر، و سپس حضور میدانی حضرت فاطمه (س) و صفیه (خواهر حمزه) در صحرای احد ادامه می‌یابد. نویسنده در روایت جنگ احد – زمانی که علی (ع) با سپر خود آب می‌ریخت و فاطمه (س) زخم‌های صورت پدر را می‌شست – سرشت پیچیده جامعه مدینه را به تصویر می‌کشد: تضاد میان کسانی که ایستادند تا بشریت برخیزد و کسانی که گریختند، پیامبر را تنها گذاشتند و تا سه روز بعد، یکی‌یکی در مدینه پیدا شدند. همین شکاف است که پس از غدیر خم، بستر تغییر «مدینةالنبی» به «مدینه العرب» را فراهم می‌سازد.
فصل چهارم «فاطمه چه گفت؟ مدینه چه شد؟» نام دارد. این فصل را می‌توان نقطه اوج کتاب دانست؛ زیرا به حوادث پس از رحلت پیامبر (ص) و نقش تاریخ‌ساز حضرت زهرا (س) در تفکیک سرنوشت «مدینةالنبی» از سرگذشت «مدینه العرب» اختصاص دارد. روایت این فصل در چند پرده اساسی پیش می‌رود:
رحلت پیامبر (ص) و چرخش ناگهانی اصحاب: فصل با تصویر آخرین ساعات حیات رسول خدا (ص)، نجوای رازآلود ایشان با حضرت فاطمه (س) (مژده اینکه او نخستین کسی است که به پدر ملحق می‌شود) و هشدار به امیرالمؤمنین (ع) درباره پایمال‌شدن حقوقشان آغاز می‌شود. نویسنده، پراکنده شدن کسانی را به زیبایی روایت می‌کند که «پیامبر را به‌خاطر قدرتش بر مردم می‌خواستند، نه به‌خاطر غربتش باخدا»؛ کسانی که هنوز پیکر مطهر پیامبر گرم بود، از پیرامون آرمان او پراکنده شدند.
سیاسی‌شدن اشک‌ها و بیدارسازی وجدان مدینه: در تحلیل زورق، گریه‌های بی‌امان حضرت زهرا (س) واکنشی صرفاً عاطفی نبود، بلکه سوگواری بر «فرصت ازدست‌رفته رهایی بشریت» بود. این سوگواری به‌سرعت به «مسئله‌ای سیاسی» برای قدرت حاکم تبدیل شد؛ چراکه این اشک‌ها وجدان مدینه و ضمیر ناخودآگاه انصار را به تفکر وامی‌داشت، تا جایی که سران قدرت از علی (ع) خواستند همسرش بی‌صدا و پنهانی بگرید.
مبارزه فعالانه؛ از خانه‌های انصار تا خطبه فدکیه در مسجدالنبی: کتاب، گفت‌وگوی تکان‌دهنده و صمیمانه حضرت زهرا (س) با امیرالمؤمنین (ع) در خانه و سپس حرکت شبانه ایشان به درِ خانه انصار را روایت می‌کند؛ جایی که حضرت با تیزبینی، ردپای اشرافیت قریش و بنی‌امیه و کینه‌های بدر و احد را در تحولات جدید نشان می‌دهد. اوج این فصل، ورود حضرت به مسجدالنبی است؛ مسجدی که اکنون، در غیاب پیامبر، به «پایگاه ارتجاع» تبدیل شده بود. نویسنده متن خطبه بزرگ حضرت زهرا (س) و مواجهه مستقیم ایشان با خلیفه اول را به‌عنوان گفتمانی کامل در حوزه فلسفه، سیاست و اجتماع بازخوانی می‌کند؛ خطابه‌ای که بر «خرد مردم» تکیه داشت و آینده شومِ کنارزدن پیش‌گامان و حاکمیت استبداد را پیش‌بینی می‌کرد.
لبخند به مرگ و وصیت سیاسیِ دفن شبانه: پایان فصل چهارم، روایت لبخند حضرت زهرا (س) به مرگ در روزهایی است که امیرالمؤمنین (ع) با خار در چشم و استخوان در گلو سکوت کرده بود. نویسنده نشان می‌دهد که حضرت زهرا (س) چگونه در اوج خفقان سیاسی، حتی از مرگ و نحوه تشییع خود نیز آخرین سنگر مبارزه را ساخت و با وصیت به غسل، کفن‌ودفن شبانه و مخفیانه، مهر ابطال نهایی را بر مشروعیت ساختار قدرت حاکم کوبید تا در حافظه تاریخ، حساب «مدینةالنبی» برای همیشه از «مدینه العرب» جدا بماند.
بخش سوم: بریده‌هایی از یک اثر هنری
در پایان این گزارش، شایسته است چند بریده کوتاه از این متن ارزشمند را از نظر بگذرانیم تا با نثر جذاب آن آشنا شویم:
بریده اول: معجزه سه‌گانه؛ پیوند تنزیل و تأویل در بستر تاریخ
«خدا به پیامبر سه معجزه داد: قرآن، علی و فاطمه. اسلام در قالب کلمات قرآن، در سیمای یک مرد: علی، و در کالبد یک زن: فاطمه بروزیافته بود. پیامبر این سه تصویر از اسلام را یک‌جا به بشریت ارائه کرد… قرآن تنزیل اسلام است و فاطمه و علی تأویل آن؛ قرآن اسلام را در ذهنیت مطرح می‌کند، درحالی‌که فاطمه و علی اسلام را در عینیت نشان داده‌اند… بدون علی و فاطمه امکان هدایت بشر وجود نداشت. قرآن بدون فاطمه و علی بی تأویل می‌ماند و اسلام ناتمام و تاریخ بی‌فرجام. فاطمه و علی دو معجزه‌اند تا نشانه خدا در میان انسان‌ها باشند و راه خدا را از میان غبار شرک و جهل و شهوت و قومیت و آزهای فردی و اجتماعی و خواسته‌های طبقاتی به‌سوی افق روشن توحید و خداپرستی باز کنند… آن دو معجزه‌اند تا با اعتراض‌های خود، امکان پیدایش انسان تراز قرآن را در بستر تاریخ حفظ کنند.»
بریده دوم: سیاسی‌شدن اشک‌ها؛ تپش وجدان مدینه در برابر قدرت
«هنوز پیکر پیامبر گرم بود که تمام کسانی که او را به‌خاطر قدرتش بر مردم می‌خواستند، نه به‌خاطر غربتش باخدا، از پیرامون آرمانش متفرق شدند… هنوز چیزی از رحلت پیامبر نگذشته بود که قلب زهرا با آتشی دیگر گداخته شد. آتشی که او را سوزاند، آتشی بود که بر خرمن پیام پیامبر افتاده بود. فاطمه برای اسلام و فرصت ازدست‌رفته رهایی و آزادی بشریت می‌گریست. در آن روزگار، هیچ‌کس جز او و تنی چند از یاران، مفهوم ماتم بزرگ او را نمی‌فهمیدند. زهرا مثل باران اشک می‌ریخت. آه از گلویش، مثل هُرم آفتاب حجاز که از برکه‌های آتش‌گرفته صحرای سوزان برمی‌خیزد، برمی‌خاست. وقتی او گریه می‌کرد، مدینه اشک می‌ریخت. وجدان مدینه و ضمیر ناخودآگاه انصار، هم‌درد دردهای بزرگ او بودند. کم‌کم این اشک‌ها یک مسئله سیاسی شد. سران سیاسی از علی خواستند همسرش را آرام کند… خواستند به فاطمه بگوید که بی‌صدا اشک بریزد، پنهان بگرید، اصلاً صدای شیونش در مدینه شنیده نشود و دور از چشم مردم اشک بریزد تا گریه‌اش مشکل‌آفرین نباشد. ولی فاطمه ناگزیر بود که اشکش، آهش، فریادش و پیامش را به اطلاع مردم برساند؛ به اطلاع همه دوستداران آزادی و مشتاقان عدالت و برادری و برابری.»
بریده سوم: احد تاریخ؛ فریاد در هیاهوی ارتجاع و لبخند به مرگ
«فاطمه می‌دانست که فصل جدید تاریخ اسلام با خون اهل‌بیت و یاران پیامبر نوشته خواهد شد. می‌دانست که هیچ وسیله‌ای برای رساندن صدایش از انتهای چاه خفقان و استبداد حاکم به گوش تاریخ در اختیار ندارد. گویی همه چیز ازدست‌رفته بود. همه به راه پیامبر و یادگارهای او (قرآن، علی و فاطمه) پشت کرده بودند. آرمان‌های رهایی مستضعفان زمین بی‌پناه و بی‌دفاع مانده بود. اشراف قریش مست شده بودند. هیچ‌کس متوجه حمله مجدد شرک در «احد تاریخ» از پشت گردنه تسلیم به صحنه ایمان مردم و آرمان توحید نبود. هیچ‌کس زیر نقاب اسلام‌طلبی قریش، سیمای ارتجاع عرب را نمی‌دید و این فاطمه بود که از موقعیت ویژه خود، افق دور را می‌دید و از بیم خطرهایی که مسلمانان را تهدید می‌کرد، به خود می‌لرزید و فریاد می‌کشید. اما فریادش در طنین هیاهوی ارتجاع عرب گم می‌شد. چشمه چشم‌های فاطمه پس از پیامبر همیشه جوشان بود و سینه سینایی‌اش سوزان و خروشان بود… پس از پیامبر جز فرشته مرگ، کسی لبخند فاطمه را ندید.»
پاسخ‌ها