اگر بخواهیم نمی نگاهی به مجموعه کتاب‌های فاطمی بیندازیم، نمی‌توان اثر «فاطمه فاطمه است» از علی شریعتی را از نظر دور داشت. فارغ از موافقت یا مخالفت با آنچه که شریعتی در قالب این اثر به رشته تحریر درآورده است، نمی‌توان انکار کرد که کتاب مذکور در ایران دهه پنجاه مورد استقبال قرار گرفته و بحث‌برانگیز شده است. از همین رو پرداختن به این اثر به واسطه اهمیت اجتماعی آن امری ضروری خواهد بود.
اگر بخواهیم در گام نخست پیرامون این کتاب سخن بگوییم باید گفت که شریعتی را هیچگاه نمی‌توان به‌عنوان یک استاد تاریخ به‌حساب آورد. شریعتی به‌عنوان یک روشنفکر و ایدئولوگ انقلابی با گرایش‌های چپ که به جامعه‌شناسی تمایل داشت، مراجعاتی گزینشی به تاریخ را در پیش گرفته بود. در میان شخصیت‌های تاریخی شاهد تک‌نگاری‌هایی از او هستیم. به‌عنوان نمونه کتاب «ابوذر» وی که در آن تلاش می‌کرد تا اسلامی اهل مبارزه و عدالت‌جو را برجسته کند، از شهرت بسیاری برخوردار گشت. بااین‌حال علاوه بر ابوذر، شریعتی پیرامون شخصیت‌هایی همچون سلمان، حر بن یزید ریاحی، حجربن‌عدی، حضرت ابراهیم، حضرت علی (ع) و پیامبر گرامی اسلام نیز آثاری را به رشته تحریر و یا ترجمه کرده است. مراجعه شریعتی به تاریخ به‌منظور حل‌وفصل مسائلی در زمانه خود بوده و از همین منظر می‌توان پرسید که «فاطمه فاطمه است» در جامعه مخاطب شریعتی نوشته شد تا چه مسئله‌ای را حل کند؟
شریعتی کتاب مذکور را به‌واقع در سال ۱۳۵۰ به رشته تحریر درآورد. این کتاب که در واقع محتوای آن در ابتدا به‌عنوان سخنرانی‌های حسینیه ارشاد عرضه شد، بافاصله کوتاهی توسط خود دکتر شریعتی تکمیل، اصلاح و به‌صورت کتاب عرضه گشت. شریعتی تلاش داشت تا در این کتاب، از دوگانه «زن سنتی»، «زن مدرن» در زمانه خود عبور کند. وی با انتقاد به دوگانه زن سنتی که زن خانه‌نشین و به‌دوراز اجتماع و همچنین زن مدرن که زن مصرف‌گرا و هرجایی توصیف می‌شد، تلاش کرد تا الگوی سوم زن مبتنی بر زن انقلابی، با تحرک اجتماعی اما با چهارچوب را برساخت کند و در این راستا نیز از شخصیت تاریخی حضرت زهرا (س) استمداد جست.
کتاب در لحظه انتشار خود با انتقادات مختلفی روبرو بود. استفاده شریعتی از برخی آثار اهل‌سنت، واژگان مدرن و همچنین انتقاد از تصویر سنتی مستقر در روضه‌های خانگی از صدیقه طاهره (س) باعث شد تا این کتاب در لحظه انتشار خود با مخالفت‌هایی روبرو شود. در ادامه تلاش داریم تا گزارشی کامل از محتوای این کتاب را ارائه کنیم.
شریعتی در ابتدای کتاب، پیش از ورود به تاریخ‌نگاری زندگی حضرت زهرا (س)، ابتدا با بهره‌گیری از مفاهیم جامعه‌شناختی و تحلیل‌های طبقاتی (نظیر رابطه زیربنا و روبنا)، به واکاوی ساختار قبیله‌ای عرب در عصر جاهلیت می‌پردازد. وی استدلال می‌کند که گذار جامعه عرب به دوران پدرسالاری و اقتضائات زیست خشن بیابانی که بر پایه «جنگ و غارت» استوار بود، پسر را به یک «عامل اقتصادی و نظامی» (نان‌ده و مدافع قبیله) و دختر را به یک موجود «مصرف‌کننده و آسیب‌پذیر» تقلیل داده بود. در این چارچوب، شریعتی با ارجاع به تحلیل عایشه عبدالرحمن (بنت‌الشاطی) و آیات قرآن، پدیده زنده‌به‌گور کردن دختران و محرومیت آنان از ارث را نه یک مسئله صرفاً اخلاقی یا ناموسی، بلکه معلول مستقیم «زیربنای اقتصادی»، ترس از فقر و تلاش اشرافیت برای جلوگیری از تقسیم ثروت در بیرون از خاندان معرفی می‌کند؛ امری که در سطح «روبنا» با مفاهیمی فریبنده چون غیرت، شرف و حمیت توجیه می‌شد.
انقلاب در نظام ارزش‌ها؛ از «ابتر» تا «کوثر» موضوع دیگری است که شریعتی به دنبال توضیح آن بر می‌آید. نویسنده تولد حضرت فاطمه (س) را در بستر رقابت‌های درون قبیله‌ای قریش (میان بنی‌هاشم صاحب آبرو اما فقیر شده و بنی‌امیه ثروتمند و قدرت‌طلب) صورت‌بندی می‌کند. در شرایطی که پیامبر اسلام (ص) پسران خود را ازدست‌داده و دشمنان باتکیه‌بر فرهنگ پدرسالار، او را «ابتر» می‌خواندند، شریعتی نشان می‌دهد که چگونه اراده الهی با انتخاب «کوثر» (فاطمه)، انقلابی در عمق وجدان و نظام ارزشی آن جامعه ایجاد می‌کند. در این نگاه، همان‌گونه که در سنت ابراهیمی یک زن و کنیز (هاجر) در کنار کعبه دفن می‌شود تا نماد درهم شکستن اشرافیت باشد، در اسلام نیز یک «دختر» وارث تمام مفاخر نبوت و حلقه اتصال سلسله ابراهیم و محمد (ص) به امامت می‌گردد. به باور شریعتی، رفتار غیرمتعارف پیامبر (ص) با دختر خردسالش و بوسیدن دست و چهره او در برابر دیدگان مردان متعصب عرب، نه یک عاطفه صرفاً پدری، بلکه یک «کنش انقلابی» برای درهم شکستن فرعونیت مردانه و احیای کرامت انسانی زن بوده است.
شریعتی با عبور از اختلافات تاریخی میان مورخان شیعه و سنی درباره سال تولد حضرت (پنج سال پیش یا پس از بعثت)، تمرکز خود را بر زیست مبارزاتی ایشان در مکه می‌گذارد. او تصویرگر کودکی است که برخلاف خواهران بزرگ‌ترش که به خانه شوهران رفته بودند، در خانه تنها مانده و از نخستین سال‌های عمر، هم‌پای پدر در کوچه‌های پر از کینه مکه و در صحن مسجدالحرام، طعم تلخ شکنجه و آزار مشرکان را می‌چشد. اوج این دوران، سه سال محاصره اقتصادی و گرسنگی طاقت‌فرسا در «شعب ابی‌طالب» است؛ جایی که شریعتی از رهگذر توصیف آن، به‌نقد «روشنفکران محافظه‌کار و عافیت‌طلب» صدر اسلام (همچون علی بن امیه) می‌پردازد که باوجود درک حقانیت پیام جدید، برای حفظ منافع طبقاتی خود در شهر ماندند و به «تقیه» دائمی پناه بردند. با وفات حضرت خدیجه (س) و ابوطالب پس از پایان محاصره، فاطمه خردسال بار سنگین تسلی‌بخشی به پدر تنها را بر دوش می‌کشد و معنای حقیقی لقب «ام‌ابیها» در شخصیت ایشان ظاهر می‌شود.
بخش مهمی از میانه کتاب، به هجرت به مدینه و پیوند ازدواج حضرت فاطمه (س) و امام علی (ع) اختصاص دارد. شریعتی این ازدواج را پیوند دو روح می‌داند که هر دو از کودکی در خانه وحی و به‌دوراز آلودگی‌های جاهلیت پرورش یافته‌اند. بااین‌حال، زندگی در خانه علی (ع) با کار سخت، دستاس کردن و فقری شدید همراه است. شریعتی با روایت ماجرای درخواست خادم از پیامبر (ص) و آموزش «تسبیحات حضرت زهرا» به‌جای بخشیدن اسیر جنگی یا امکانات مالی، یکی از ایده‌های کلامی – جامعه‌شناختی خود را مطرح می‌کند: «کلمه به‌جای خدمتکار» و «درس شدن به‌جای درس دانش».
در همین بخش است که شریعتی با استناد به سخن پیامبر (ص) خطاب به دخترش («ای فاطمه، خودت کارکن که من فردا در برابر خدا کاری برایت نمی‌توانم بکنم») و ماجرای عدم‌پذیرش شفاعت برای زن سارق قریشی، به‌نقد شدید تلقی رایج و سنتی از «شفاعت» می‌پردازد. از دیدگاه او، شفاعت در اسلام نوعی «پارتی‌بازی»، «تقلب در امتحان» یا نادیده‌گرفتن قانون عدالت الهی به واسطه نسبت‌های خونی نیست؛ بلکه شفاعت، «عامل کسب شایستگی نجات» و الهام‌گرفتن از یک اسوه (شفیع) برای تغییر سرشت و شخصیت در همین دنیاست. از این منظر، فاطمه باتکیه‌بر انتساب نژادی به پیامبر نجات نمی‌یابد، بلکه در مکتب تربیتی محمد (ص) و با رنج و مسئولیت‌پذیری، خودش «فاطمه می‌شود».
بخش پایانی کتاب نیز به دوران بیماری پیامبر (ص)، رحلت ایشان و وقایع پس از سقیفه اختصاص دارد. شریعتی ابتدا فضای مدینه پس از پیامبر را تحلیل می‌کند؛ جایی که به تعبیر او «سیاست» جایگزین «صداقت» شده و اشرافیت قبیله‌ای و شیخوخیت دوباره جان می‌گیرد. او در تحلیلی روان‌شناختی و سیاسی تبیین می‌کند که چرا در جریان حذف علی (ع)، «کینه دشمنان شکست‌خورده در جنگ‌ها» با «عُقده و حسادت دوستان هم‌سنگر» با یکدیگر اشتراک منافع پیدا می‌کنند.
در روایت شریعتی، فاجعه اصلی در مدینه زمانی رخ می‌دهد که «زور جامه تقوا می‌پوشد» و حق صریح علی (ع) نه به نام بت‌پرستی، بلکه با شعار «حفظ وحدت مسلمین» و با تیغ «مصلحت» قربانی می‌شود. در این فضای خفقان‌آور که یاران وفاداری چون سلمان و ابوذر و بلال منزوی شده‌اند و علی (ع) برای حفظ اصل اسلام سکوت اختیار کرده است، این تنها فاطمه (س) است که از پا نمی‌نشیند.
شریعتی تأکید می‌کند که پافشاری حضرت زهرا (س) بر سر ماجرای «فدک»، مطلقاً یک نزاع اقتصادی برای تأمین معاش نبوده است؛ بلکه فدک برای او یک «مسئله سیاسی» و ابزاری برای مبارزه، رسواکردن تناقضات هیئت حاکمه و اثبات غصب خلافت بود. او تصویرگر زنی است که پس از مواجهه با هجوم به خانه‌اش، شبانه بر مرکب می‌نشیند و به همراه علی (ع) خانه‌به‌خانه به سراغ مجالس انصار می‌رود تا با منطق استوار خود، اتمام حجت کند؛ با این شعار که «اگر باطل را نمی‌توان ساقط کرد، دست‌کم می‌توان آن را رسوا ساخت و اگر حق را نمی‌توان مستقر کرد، می‌توان آن را در تاریخ اثبات و زنده نگه داشت».
کتاب با توصیف اندوه حضرت زهرا (س) در فراق پدر، سرخوردگی از سکوت شهر مدینه، وصیت به دفن شبانه (به‌عنوان آخرین کنش اعتراضی سیاسی) و نجوای تکان‌دهنده امام علی (ع) در کنار مزار مخفی او به پایان می‌رسد. در صفحات پایانی، شریعتی به فلسفه نام‌گذاری کتاب خود بازمی‌گردد. او با اشاره به خطابه مشهور «بوسوئه» (خطیب فرانسوی) که تمام عظمت حضرت مریم (س) را در یک جمله خلاصه کرده بود («مریم مادر عیسی است»)، می‌گوید که ارزش سه زن برگزیده دیگر تاریخ (مریم، آسیه و خدیجه) به واسطه مردان بزرگی است که پرورده‌اند یا یاری کرده‌اند؛ اما درباره فاطمه (س)، باوجودآنکه دختر خدیجه و محمد (ص)، همسر علی (ع) و مادر حسنین و زینب (س) است، نمی‌توان او را صرفاً به این نسبت‌ها تقلیل داد. از نگاه شریعتی، اصالت وجودی، استقلال هویتی و کنشگری تاریخی او فراتر از تمام این انتساب‌هاست؛ و از همین رو در جمله‌ای نهایی نتیجه می‌گیرد: «نه، این‌ها همه هست و این‌همه فاطمه نیست؛ فاطمه، فاطمه است!»
پاسخ‌ها