مسئله غصب فدک پس از رحلت پیامبر اکرم (ص)، یکی از مناقشات مهم در تاریخ سیاسی و اجتماعی صدر اسلام به شمار می‌رود. این رویداد، اگرچه در نگاه نخست اختلافی بر سر مایملک اقتصادی و منافع مادی به نظر می‌رسد، اما در بطن خود حامل صف‌بندی‌های بنیادین درباره مشروعیت و سنجش عملکرد حاکمیت با سنت‌های نبوی است. اما آیا فدک صرفاً قطعه زمینی کشاورزی با درآمدی کلان بود یا اهمیتی نمادین در اثبات حقانیت جریان امامت داشت؟ چرا امیرالمؤمنین (ع)، باوجود فشارهای اقتصادی بر بنی‌هاشم، در دوران خلافت خویش اقدامی برای استرداد این اراضی انجام ندادند و توزیع مساوی بیت‌المال را ترجیح دادند؟ در نهایت، سیر تحولات تاریخی و دست‌به‌دست شدن مالکیت این اراضی در میان خلفای اموی و عباسی چه روندی را طی کرد؟ در این گفت‌وگو با حجت‌الاسلام دکتر علی‌اکبر ذاکری، استاد تاریخ، به بررسی این موضوع پرداخته‌ایم.

موضوعی که می‌خواهیم به آن بپردازیم، مسئله فدک است. درباره خطبه فدکیه تاکنون کارهای گوناگونی صورت‌گرفته، اما آنچه برای ما موضوعیت دارد، خود زمین‌های فدک است. انگاره‌ای که وجود دارد، این است که اگر مسئله صرفاً بر سر یک قطعه زمین یا به‌اصطلاح بخشی از مال دنیا بود، چرا حضرت زهرا (س) تا این اندازه بر آن پافشاری می‌کردند؟ بنابراین، به نظر می‌رسد مسئله فدک از اهمیت بیشتری برخوردار بوده است؛ چنان‌که در روایت مشهور امام کاظم (ع) نیز به مسئله فدک ارجاع داده می‌شود و ایشان می‌فرمایند: فدک را به ما بازگردانید. این مسئله نشان می‌دهد که خود فدک موضوعیت داشته است؛ هم از منظر اقتصاد سیاسی، چراکه کسانی که آن را در اختیار داشتند، می‌توانستند به واسطه درآمدهایش از قدرت سیاسی برخوردار شوند و هم از حیث وجه نمادین آن. می‌خواهیم در گام نخست، از نظر توصیفی برای ما بیان کنید که وجه اهمیت فدک که مورد مناقشه قرار گرفت و حضرت زهرا (س) برای آن تلاش فراوانی کردند، چه بود و چه عواملی موجب اهمیت این مسئله می‌شد؟

ذاکری: مسئله فدک از زوایای مختلفی قابل‌بررسی است. یکی از نکات مهم، فدک به‌عنوان نحله و بخشش پیامبر است؛ آن هم بخششی که بر اساس دستور خداوند صورت گرفت. هنگامی که آیه «وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ» نازل شد، پیامبر (ص) فدک را به حضرت فاطمه زهرا (س) بخشیدند.

اگر از همین زاویه به مسئله نگاه کنیم، یعنی آن را صرفاً بخشش چیزی از سوی بزرگی به دیگری در نظر بگیریم و مسائل مالی را کنار بگذاریم، این نحله و عطیه، به نظر من، بسیار ارزشمند است و باید از آن پاسداری و محافظت کرد. این بخشش نوعی یادگاری و میراث است که باید حفظ شود؛ همان‌گونه که برخی از آثار پیامبر (ص)، اعم از کتاب‌ها و دیگر یادگارها، و نیز آثار ائمه (ع) از امامی به امام دیگر می‌رسید و آنان خود را موظف به حفظ آن‌ها می‌دانستند.

بنابراین، این بخشش پس از نزول آیه قرآن و به دستور خداوند تبارک‌وتعالی صورت‌گرفته است. این موضوع در مجموعه‌ای از کتاب‌های اهل‌سنت نیز نقل شده است. در ذیل آیه «وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ»، ابوسعید خدری نقل می‌کند که پیامبر (ص) فدک را به حضرت فاطمه زهرا (س) بخشیدند؛ بنابراین، فدک هدیه‌ای است که باید از آن به‌عنوان یادگار پاسداری کرد و به آن توجه داشت. این یک زاویه از مسئله است.

از زاویه دیگر، باید بررسی کرد که چرا حضرت فاطمه زهرا (س) در منازعه‌ای که با دستگاه خلافت داشتند، بر این موضوع تأکید کردند. ببینید، یک بحث، مسئله جانشینی امیرالمؤمنین علی (ع) است. حضرت فاطمه (س) به این موضوع نیز پرداخته‌اند. هنگامی که یکی از افراد درباره جریان جانشینی امیرالمؤمنین علی (ع) سؤال می‌کند ــ که طبق یکی از نقل‌ها، این پرسش‌وپاسخ در کنار قبر حمزه سیدالشهدا صورت‌گرفته است ــ حضرت فاطمه زهرا (س) به جریان غدیر اشاره می‌فرمایند؛ بنابراین، مسئله خلافت و وصایت امیرالمؤمنین علی (ع) موضوعی بوده که در همان مقطع برای برخی مطرح بوده است. حضرت فاطمه (س) نیز آن را بیان و درباره‌اش توضیح داده‌اند.

اما وقتی می‌بینیم جمعی از انصار و گروهی از مهاجران، با نوعی هماهنگی، در سقیفه بنی‌ساعده گرد هم می‌آیند ــ انصار به دلیل نگرانی از آینده خود و مهاجران نیز به‌منظور در دست‌گرفتن قدرت ــ و امیرالمؤمنین (ع) را از حقشان محروم می‌کنند و تلاش‌های آن حضرت نیز به نتیجه نمی‌رسد، باید در برابر این جمعیت که به‌هرحال حقی را ضایع کرده‌اند، تا آنجا که امکان دارد، برای احقاق حق و اثبات حقانیت امیرالمؤمنین علی (ع) مبارزه کرد.

بنابراین، اگر از این زاویه نگاه کنیم، می‌توان گفت جریان فدک و مطالبه آن به این نکته اشاره دارد که کسانی که قدرت را به دست گرفته‌اند، به آنچه رسول خدا (ص) فرموده‌اند و به سنت نبوی پایبند نیستند. فدک را از این منظر نیز می‌توان بررسی کرد: پیامبر (ص) دستوری داده و مطابق آن عمل کرده است؛ طبیعتاً کسی که مدعی جانشینی پیامبر است، باید به آن دستور عمل کند، اما این افراد چنین نمی‌کنند.

آنان حق حضرت علی (ع) را غصب کردند و ایشان را خانه‌نشین ساختند. این مسئله نشان می‌دهد که به مسائل دیگر نیز پایبند نیستند و حتی حق حضرت زهرا (س)، پاره تن پیامبر (ص)، را نیز مصادره می‌کنند؛ بنابراین، شایستگی و صلاحیتی را که باید به‌عنوان جانشینان پیامبر و رسول خدا (ص) داشته باشند، ندارند.

هنگامی که مهدی عباسی مسئله تظلم‌خواهی و بازگرداندن حقوق تضییع‌شده به صاحبانشان را مطرح می‌کند، موسی بن جعفر (ع) می‌فرمایند: چرا مظلمه ما را بازنمی‌گردانید؟ مظلمه اهل‌بیت چه بوده است؟ ذهن مهدی عباسی به همین جریان فدک معطوف می‌شود؛ اما آنچه امام کاظم (ع) تشریح می‌کنند، محدوده‌ای است که همان جهان اسلام را در بر می‌گیرد؛ مناطقی که مانند فدک، بدون جنگ و خونریزی و از طریق صلح در اختیار مسلمانان قرار گرفته بودند.

بنابراین، می‌توان گفت فدک نماد و نمونه‌ای از حقی است که از اهل‌بیت (ع) تضییع و مورد دستبرد قرار گرفته و دیگران آن را غصب کرده‌اند. ازاین‌رو، حضرت زهرا (س) بر این موضوع تأکید می‌کنند؛ زیرا در مسئله خلافت و تصرف قدرت، نوعی هماهنگی میان مهاجران و انصار اتفاق افتاده بود و دست‌کم بخشی از آنان در این مسئله نقش داشتند. اما در جریان فدک، با حادثه‌ای مواجه هستیم که مستقیماً به حضرت فاطمه زهرا (س) مربوط می‌شود. غصب فدک و اهتمام حضرت به مطالبه آن، در راستای نشان‌دادن این واقعیت بود که کسانی که خود را مدعی جانشینی پیامبر می‌دانند، باوجود طرح چنین ادعایی، به دستور پیامبر (ص) عمل نمی‌کنند.

بیان خوب و جامعی داشتید. اکنون انگاره‌ای وجود دارد مبنی بر اینکه درآمد زمین‌های فدک بسیار کلان بوده و این درآمد می‌توانسته قدرت سیاسی بزرگی برای بنی‌هاشم ایجاد کند و به پشتوانه اقتصادی مبارزات سیاسی آنان تبدیل شود. همچنین، یکی از دلایل اقدام دستگاه خلافت برای مصادره فدک در نخستین اقدامات خود، تضعیف قدرت سیاسی بنی‌هاشم و جلوگیری از تلاش آنان برای به دست‌گرفتن خلافت بوده است. در نقطه مقابل این انگاره که به نظر می‌رسد شما نیز آن را تقویت کردید، فدک بیشتر جنبه‌ای نمادین پیدا می‌کند. به نظر شما، اهمیت فدک عمدتاً نمادین بود یا از نظر اقتصادی و واقعی نیز اهمیت داشت؟

ذاکری: طبیعی است که وقتی منطقه‌ای، طبق همان روایاتی که در اختیار داریم، محدوده‌ای بسیار وسیع بوده، از نظر مالی نیز پشتوانه‌ای قدرتمند به شمار می‌رفته است. حکومت نیز پشتوانه مالی خود را از بیت‌المال تأمین می‌کرد که درآمدهای مختلفی داشت؛ برای مثال، از خیبر و مناطق دیگر درآمدهایی به دست می‌آورد. روایتی نیز وجود دارد که نشان می‌دهد فدک می‌توانسته پشتوانه مالی مهمی باشد. ازاین‌جهت هم اهمیت داشته است.

نکته دیگر این است که فدک به‌هرحال پشتوانه مالی مهمی بوده و حضرت زهرا (س) نیز در برابر تصرف آن ایستادگی می‌کنند و حسب ظاهر می‌فرمایند که این مال شخصی من است. یکی از موضوعات، خود فدک است، اما بحث دیگری نیز وجود دارد: پیامبر (ص) اموال دیگری هم داشتند. این‌گونه نبود که اگر فدک بدون هیچ عکس‌العملی تصرف می‌شد، آن اموال دیگر نیز از اهل‌بیت (ع) مصادره نمی‌شد.

این اموال دیگر چه بود؟ اموالی که به‌عنوان «صدقات النبی» مشهور است. طبق توضیحاتی که درباره آن ارائه شده، «مخیریق یهودی» مسلمان شد و در جنگ احد شرکت کرد. او اموال خود را در اختیار پیامبر (ص) قرار داد و گفت اگر شهید شدم، اموالم متعلق به پیامبر باشد. اتفاقاً او در جنگ احد به شهادت رسید. اموال او را «خیطان سبعه» می‌نامند.

به‌هرحال این اموال شامل هفت منطقه بود که یکی از آن‌ها مشربه ام‌ابراهیم نام داشت. این اموال به پیامبر (ص) رسید و در برخی نقل‌ها آمده است که پیامبر آن‌ها را وقف حضرت فاطمه زهرا (س) کردند و در اختیار ایشان قرار دادند.

اگر حضرت فاطمه (س) در برابر غصب فدک و به‌عنوان مطالبه یک پشتوانه مالی ایستادگی نمی‌کردند، به‌احتمال زیاد در همان مقطع آن املاک را نیز با این استدلال که موقوفه‌اند و اختیارات مربوط به موقوفات در دست حکومت است، از ایشان مصادره می‌کردند. همان‌گونه که در نقلی آمده است، عباس، عموی پیامبر (ص)، نیز ادعایی در این زمینه مطرح کرد؛ هرچند نمی‌دانم روایت مربوط به این موضوع تا چه اندازه صحیح و معتبر است. در پاسخ به او گفته شد که این املاک وقف حضرت فاطمه (س) است.

بنابراین، فدک از بُعد مالی نیز اهمیت داشته است. طبیعتاً هنگامی که جمعیتی از حقوق سیاسی و اجتماعی خود محروم می‌شوند، معمولاً برای مدتی از نظر اقتصادی نیز در تنگنا قرار می‌گیرند. در نتیجه، نه‌تنها حضرت فاطمه (س)، بلکه خاندان‌های علوی و بخشی از بنی‌هاشم که طرف‌دار امیرالمؤمنین علی (ع) بودند نیز با مشکلات اقتصادی مواجه می‌شدند.

ازسوی‌دیگر، وجود امکانات مالی این امکان را فراهم می‌کرد که به دیگران نیز کمک شود. دلیل این موضوع آن است که طبق نقل‌های موجود، امیرالمؤمنین علی (ع) از زمان پیامبر (ص) مسئولیت دریافت و توزیع حق ذوی‌القربی را بر عهده داشتند. هنگامی که خمس را تقسیم می‌کردند، بخشی از آن به حق ذوی‌القربی اختصاص داشت. این سهم به حضرت علی (ع) داده می‌شد و ایشان آن را میان افراد بنی‌هاشم که از ذوی‌القربی بودند، تقسیم می‌کردند.

طبیعتاً جلوگیری از دسترسی آنان به این منابع مالی و اقتصادی باعث می‌شد جمعیتی که با مدیریت امیرالمؤمنین علی (ع) تحت پوشش حق ذوی‌القربی قرار داشتند و چشم‌انتظار کمک‌های این بخش بودند، از نظر معیشتی نیز با فقر و مشکلات اقتصادی مواجه شوند. ازاین‌جهت، بُعد مالی فدک هم اهمیت دارد و باید هر دو بُعد نمادین و اقتصادی آن را در نظر گرفت.

تغییر و تحولاتی که در طول تاریخ درباره فدک، بازگرداندن آن و نیز غصب مجددش رخ‌داده است، نشان‌دهنده همین بُعد مالی تصرف فدک است.

اشکالی که همواره مطرح می‌شود، این است که اگر ادعای شیعه درباره فدک برحق است، چرا خود امیرالمؤمنین (ع) پس از رسیدن به خلافت، فدک را به خاندان اهل‌بیت بازنگرداندند؟ نمی‌دانم از نظر تاریخی این موضوع را بررسی کرده‌ایم یا خیر که ببینیم نزاع بر سر مالکیت فدک پس از وفات رسول اکرم (ص) و شهادت حضرت زهرا (س) به کجا رسید؟

ذاکری: این موضوع مطرح شده است. امیرالمؤمنین (ع) در نامه‌ای به عثمان بن حنیف می‌فرمایند که از تمام آنچه زیر آسمان بود، «أَظَلَّتْهَا السَّمَاءُ»، فدک در اختیار ما بود، اما آن را غصب کردند و از دست ما خارج ساختند؛ بنابراین، حضرت خودشان نیز این موضوع را مطرح کرده‌اند.

نکته دیگر این است که چرا حضرت (ع) فدک را بازنگرداندند، درحالی‌که دست‌کم در دوران خلافت خود قدرت انجام این کار را داشتند؟ روایتی در کتاب «علل‌الشرایع» داریم که در پاسخ به همین پرسش نقل شده است. در این روایت بیان می‌شود که هنگامی که پیامبر (ص) یا امیرالمؤمنین (ع) به مدینه هجرت کردند، خانه‌ها و اموالی که از ایشان باقی‌مانده بود، به تصرف جناب عقیل درآمد. پیامبر (ص) در جریان فتح مکه، باوجوداینکه اختیارات کامل داشتند، اموالی را که در اختیار عقیل بود از او بازپس نگرفتند تا به او بگویند: ای عقیل، این خانه متعلق به ماست و منزلی را که تصرف کرده‌ای، باید بازگردانی.

در روایت بیان می‌شود که امیرالمؤمنین (ع) نیز همین رویه را در پیش گرفتند و اموالی را که دیگران تصرف کرده بودند، بازنگرداندند. در عوض، بعدها با استناد به این تصرف‌ها، با آنان احتجاج می‌شود که چرا حقوق دیگران را تضییع کرده‌اند. این یکی از روایاتی است که در این زمینه داریم.

روایت دیگری نیز در ارتباط با این موضوع در کتاب «روضه کافی» آمده است. احتمال می‌دهم شماره روایت ۲۱ باشد و از حدود صفحه ۵۹ یا ۶۰ آغاز شود. در این روایت، خطبه مفصلی از امیرالمؤمنین علی (ع) نقل شده که در آن بیش از ۲۰ مورد از مواردی را که برخلاف سنت نبوی انجام شده و نیاز به اصلاح داشته‌اند، برمی‌شمارند. حضرت می‌فرمایند که نتوانستند یا فرصت و امکان اجتماعی لازم برای اصلاح آن‌ها فراهم نشد. یکی از این موارد، مسئله فدک است. این موضوع از منظر روایاتی است که در اختیار داریم.

ازسوی‌دیگر، اگر حضرت (ع) در دوران حکومت خود مسئله فدک را مطرح و برای بازگرداندن آن اقدام می‌کردند، ممکن بود تلاش ایشان برای برقراری عدالت در تقسیم بیت‌المال زیر سؤال برود. امیرالمؤمنین علی (ع) معتقد بودند که بیت‌المال باید به‌صورت عادلانه و مساوی تقسیم شود. حتی خود حضرت نیز سهمی برابر با دیگران دریافت می‌کردند و رویه ایشان همین بود.

اگر حضرت (ع) برای بازگرداندن فدک اقدام می‌کردند، به نظر من این پرسش مطرح می‌شد که چگونه ایشان از یک سو عدالت را برقرار می‌کنند و می‌گویند همه باید به طور مساوی از بیت‌المال سهم ببرند، اما ازسوی‌دیگر، با استرداد فدک، خزانه مالی خود را پر می‌کنند؟ ممکن بود گفته شود که علی (ع) خود از وضعیت مالی مطلوبی برخوردار است و ثروت انبوهی در اختیار دارد، اما از دیگران می‌خواهد که به طور مساوی از بیت‌المال سهم ببرند. در چنین شرایطی، اصل اصلاحات امیرالمؤمنین علی (ع) در زمینه تقسیم بیت‌المال و برقراری عدالت زیر سؤال می‌رفت.

برای مثال، ممکن بود گفته شود که حضرت علی (ع) با بازگرداندن فدک، وضعیت مالی خود را بهبود بخشیده است، اما هنگامی که نوبت به مردم می‌رسد، می‌گوید فردی که دیروز غلام بوده و امروز مسلمان و آزاد شده است، باید همان سهمی را از بیت‌المال دریافت کند که صحابی شرکت‌کننده در جنگ‌های بدر، احد، خندق، خیبر و حنین دریافت می‌کند. در چنین شرایطی، ارزش عملکرد امیرالمؤمنین علی (ع) در برقراری عدالت نیز زیر سؤال می‌رفت.

البته حضرت در همان خطبه بیان می‌کنند که اگر برخی از موارد را اصلاح می‌کردند، «إِذًا لَتَفَرَّقَ عَنِّي جُنْدِي»؛ یعنی سپاه ایشان از گردشان پراکنده می‌شد. برای این موضوع نیز نمونه‌ای ذکر می‌کنند: مسئله نماز تراویح. حضرت در همان خطبه به نماز تراویح اشاره می‌فرمایند و می‌گویند که قصد داشتند آن را اصلاح کنند، اما مردم مخالفت کردند و ایشان نیز از ادامه آن صرف‌نظر کردند.

بنابراین، حضرت به دلایل مختلف برای بازگرداندن فدک اقدام نکردند و درعین‌حال، بر این نکته تأکید داشتند که فدک حقی متعلق به اهل‌بیت (ع) بوده است که دیگران آن را غصب کرده‌اند.

در پایان، اگر نکته دیگری دارید، استفاده خواهیم کرد.

ذاکری: نکته پایانی که می‌خواهم مطرح کنم، مسئله گردش مالکیت زمین‌های فدک است. اگر این موضوع را از نظر تاریخی بررسی کنیم، درمی‌یابیم که دست‌کم برخی از خلفا، اعم از خلفای اموی و عباسی، بر این باور بوده‌اند که فدک متعلق به حضرت فاطمه زهرا (س) بوده است.

برای مثال، این جریان در کتاب «الأوائل» ذکر شده است. معاویه فدک را به مروان واگذار کرد و مروان نیز آن را میان عبدالعزیز و عبدالملک، دو فرزند خود، تقسیم کرد. سهمی که به عبدالملک تعلق داشت، به خلفا و جانشینان او رسید. اما عمر بن عبدالعزیز بخشی را که از پدرش به ارث برده بود، در اختیار داشت؛ به این معنا که پدرش، عبدالعزیز، سهم خود را به طور اختصاصی به فرزندش عمر بخشیده بود. این اقدام را می‌توان مشابه کاری دانست که پیامبر (ص) با بخشیدن فدک به حضرت زهرا (س) انجام داده بودند. به‌این‌ترتیب، عبدالعزیز سهمی را که پدرش، مروان، به او داده بود، به فرزندش عمر که بعدها خلیفه شد، واگذار کرد.

هنگامی که ولید به خلافت رسید، عمر سهم او را نیز درخواست کرد و به دست آورد. از خلیفه بعدی، سلیمان بن عبدالملک، نیز سهمی را که به او رسیده بود درخواست کرد و آن را دریافت کرد. به‌این‌ترتیب، تمام فدک در اختیار عمر بن عبدالعزیز قرار گرفت.

هنگامی که عمر بن عبدالعزیز خود به خلافت رسید، فدک از گذشته در اختیارش بود و اکنون نیز، علاوه بر مالکیت آن، مقام خلافت را در دست داشت. او در نخستین اقدام، درآمد فدک را فرستاد تا میان فرزندان حضرت فاطمه (س) تقسیم شود؛ چراکه فرزندان حضرت علی (ع) از مادران مختلفی بودند و همه آنان از نسل حضرت فاطمه (س) نبودند؛ بنابراین، مقرر شد این درآمد میان فرزندان حضرت فاطمه (س) تقسیم شود. سپس، طبق نقل‌ها، عمر بن عبدالعزیز فدک را به امام باقر (ع) واگذار کرد.

خلیفه بعدی دوباره آن را غصب کرد، اما سفاح فدک را به علویان، یعنی بنی فاطمه، بازگرداند. منصور بار دیگر آن را غصب کرد. در ادامه، موسی بن جعفر (ع) مسئله مظلمه اهل‌بیت را مطرح کردند و فدک را مصداق آن دانستند. به نظر می‌رسد مهدی عباسی نیز باوجود توضیحاتی که امام کاظم (ع) ارائه کردند، فدک را بازنگرداند. تا اینکه در دوران مأمون، بار دیگر فدک مسترد شد.

این سیر تاریخی نشان می‌دهد که فدک حقی متعلق به حضرت فاطمه زهرا (س) بوده که پیامبر (ص) آن را به ایشان بخشیده بودند؛ چراکه فدک از جمله اموالی بود که بدون جنگ و خونریزی فتح شده و در اختیار پیامبر (ص) قرار گرفته بود.