اگر به حوادث پس از رحلت رسول گرامی اسلام (ص) رجوع کنیم، بی‌تردید یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعاتی که همواره محل مناقشه بوده، مسئله زمین‌های فدک است. تاکنون کتاب‌های متعددی درباره این زمین‌ها به رشته تحریر درآمده است. از قرن دوم تاکنون، فدک همواره مورد توجه نویسندگان و پژوهشگران بوده است. برای مثال، اثر «الکلام فی الفدک» از فقیه برجسته شیعه، سید مرتضی، تنها یکی از آثار مهم در این زمینه است. در دوره میانه نیز بزرگانی همچون علامه مجلسی و ملاصالح مازندرانی این موضوع را از نظر دور نداشتند و آثاری درباره آن نگاشتند. اما در دوره معاصر، با یکی از نوشته‌های متمایز درباره فدک از سوی شهید صدر مواجهیم؛ اثری که می‌کوشد منظری جدید به این مسئله بگشاید. در ادامه، تلاش داریم کتاب «الفدک فی التاریخ» شهید صدر را بیشتر بررسی کنیم.
جستاری در حواشی «الفدک فی التاریخ»
پیش از ورود به ایده اصلی شهید صدر در این اثر، شایسته است نگاهی اجمالی به حواشی مهم این کتاب داشته باشیم. نخستین نکته جالب‌توجه آن است که شهید صدر این اثر را در ۱۷سالگی به رشته تحریر درآورده است. محتوای این کتاب در واقع حاصل منبرها و سخنرانی‌های دینی شهید صدر در محافل مذهبی است که بعدها، به درخواست یکی از ناشران نجف، تدوین شد و در قالب کتاب «الفدک فی التاریخ» انتشار یافت. قوت علمی شهید صدر در این کتاب به‌اندازه‌ای است که فرزند مرحوم علامه شرف‌الدین نقل می‌کند پدرش پس از مطالعه این اثر سوگند خورد که نویسنده آن قطعاً مجتهد است. کتاب «الفدک فی التاریخ» پس از انقلاب اسلامی از سوی افراد مختلفی ترجمه شده است. استاد محمود عابدی، علی‌اکبر حسینی و ابوالقاسم ژرفا از جمله مترجمانی هستند که این اثر را به فارسی برگردانده‌اند.
پرسش مهم دیگر این است که چرا شهید صدر در میان موضوعات مختلف تاریخی، بر مسئله زمین‌های فدک ــ و نه حتی خودِ خطبه فدکیه ــ تمرکز داشته است؟ آنچه از محتوای کتاب برمی‌آید، این است که شهید صدر اختلاف بر سر زمین‌های فدک را صرفاً بحثی درباره مالکیت، ارث و چند جریب زمین نمی‌دانسته، بلکه فدک را نمادی مهم برای جریان حق به شمار می‌آورده است؛ چه آنکه مطالبه بازگرداندن زمین‌های فدک، بعدها در زمان امام کاظم (ع) نیز مطرح می‌شود. از منظر اقتصاد سیاسی نیز به نظر می‌رسد زمین‌های فدک از چنان اهمیت و درآمد بالایی برخوردار بوده‌اند که در اختیار داشتن آن‌ها می‌توانسته پشتوانه مالی یک قیام از سوی بنی‌هاشم را تأمین کند. از همین رو، شهید صدر چنین نتیجه می‌گیرد که نزاع بر سر امری دنیوی، دون شأن شخصیتی چون صدیقه طاهره (س) است و مسئله فدک فراتر از یک اختلاف مادی است. (توضیح بیشتر درباره این موضوع در خلال بررسی محتوای کتاب ارائه خواهد شد.)
شهید صدر در این کتاب دو ابتکار جذاب دارد. نخستین ابتکار، اختصاص فصلی با عنوان «دادگاه تاریخ» است؛ فصلی که در آن، نویسنده از منظر فقهی و حقوقی و با بهره‌گیری از منابع و قواعد فقهی، به قضاوت درباره گفتار و کردار کسانی می‌پردازد که این زمین‌ها را از صدیقه طاهره (س) غصب کرده بودند. ابتکار دیگر ایشان، تلاش برای بهره‌گیری از منابع اهل سنت به‌منظور تقویت اعتبار استدلال‌های خود نزد مخاطبان این مذهب است. در ادامه، محتوای کتاب را به‌تفصیل بررسی خواهیم کرد.
«الفدک فی التاریخ» چه می‌گوید؟
ساختار محتوایی کتاب «فدک در تاریخ» بر منطقی تحلیلی و استقرایی استوار است. برخلاف متون تاریخی که وقایع را به‌صورت تقویمی روایت می‌کنند، شهید صدر کتاب را در پنج محور پیوسته تنظیم کرده است؛ محورهایی که خواننده را گام‌به‌گام از «تصویر صحنه قیام» به «جغرافیای سیاسی‌ـ‌اقتصادی فدک»، «جامعه‌شناسی سقیفه و چرایی سکوت امیرالمؤمنین (ع)»، «کالبدشکافی خطبه حضرت زهرا (س)» و در نهایت به «دادگاه فقهی و حقوقی تاریخ» می‌برند.
محور نخست کتاب به صحنه قیام و ترسیم فضای سیاسی و روش مبارزه حضرت زهرا (س) اختصاص دارد. شهید صدر در فصل آغازین کتاب، پیش از ورود به مباحث اصلی، تصویری عاطفی و در عین حال تحلیلی از فضای بسته مدینه پس از رحلت پیامبر (ص) ارائه می‌دهد؛ فضایی که نویسنده آن را با تعبیر امروزیِ «حکومت نظامی دیکتاتوران» توصیف می‌کند. در چنین فضایی که هر صدای مخالفی در نطفه خفه می‌شد، تنها کسی که به‌واسطه جایگاه قدسی خود به‌عنوان «یادگار پیامبر» و نیز حرمت جایگاه زن در اسلام، از سرکوب فوری تا حدی در امان بود و می‌توانست پرچم مخالفت را برافرازد، حضرت زهرا (س) بود. نکته بسیار ظریف این بخش، توجه شهید صدر به جزئیات کنش سیاسی حضرت زهرا (س) است. ایشان با استناد به قرائن روایی نشان می‌دهد که حضرت برای ورود به مسجدالنبی، به‌جای استفاده از «درِ خصوصی خانه» که مستقیماً به مسجد باز می‌شد، عامدانه از «درِ عمومی» و به همراه جمعی از زنان بنی‌هاشم وارد شد و دقیقاً به شیوه پیامبر (ص) گام برداشت. از منظر نویسنده، این اقدام ملاحظه‌ای مهم برای جلب توجه افکار عمومی، زمینه‌سازی برای برگزاری یک محاکمه علنی و زنده‌کردن خاطره عصر پیامبر (ص) در ذهن مردم مدینه بود تا غبار غفلت را از وجدان جامعه بزداید.
محور دوم به مشخصات جغرافیایی، سرنوشت تاریخی و اقتصاد سیاسی فدک می‌پردازد. در بخش دوم کتاب، شهید صدر دو ساحت «معنای حقیقی» و «معنای رمزی» فدک را از یکدیگر تفکیک می‌کند. او ابتدا نشان می‌دهد که فدک، به‌عنوان قریه‌ای آباد در حجاز، در سال هفتم هجری بدون جنگ و لشکرکشی و از طریق مصالحه با یهودیان به دست آمد و طبق نص صریح قرآن (آیه ۶ سوره حشر درباره «فَیء» و انفال)، ملک پیامبر (ص) محسوب می‌شد؛ ملکی که ایشان آن را به دخترشان بخشیدند. سپس نویسنده سرگذشت پرپیچ‌وخم و دست‌به‌دست‌شدن فدک را در طول تاریخ پی می‌گیرد؛ از مصادره آن در عصر خلیفه اول، بازگرداندن آن در عصر خلیفه دوم به علی و عباس، واگذاری آن به مروان در عصر عثمان، تقسیم سه‌گانه آن به‌دست معاویه و بازپس‌گیری آن توسط عمر بن عبدالعزیز و مأمون عباسی، تا مصادره نهایی و قطع نخل‌های آن در عصر متوکل عباسی. نتیجه تحلیلی شهید صدر از این سیر تاریخی آن است که فدک در تمام قرون، شاخصی سیاسی برای سنجش نسبت حکومت‌ها با خاندان نبوت بوده است. در همین بخش، شهید صدر از منظر اقتصاد سیاسی به «ارزش مادی فدک» می‌پردازد و با استناد به چهار قرینه تاریخی ــ از جمله استدلال خلیفه دوم مبنی بر نیاز بودجه حکومت به درآمد فدک برای تأمین مخارج لشکرکشی در جنگ‌های رده و نیز تقسیم درآمد آن میان سه تن از ثروتمندترین امرای اموی، یعنی یزید، مروان و عمرو بن عثمان ــ ثابت می‌کند که فدک نه یک زمین کوچک کشاورزی، بلکه منبعی عظیم و بسیار مهم برای کسب ثروت بوده است.
محور سوم کتاب به تاریخ قیام حضرت زهرا (س)، جامعه‌شناسی سقیفه، تحلیل مناسبات حزبی و راز سکوت امیرالمؤمنین (ع) اختصاص دارد و مفصل‌ترین بخش کتاب را تشکیل می‌دهد. نویسنده این فصل را با بحثی روش‌شناختی تحت عنوان «چگونه به قضاوت تاریخ بنشینیم؟» آغاز می‌کند و پس از نقد نگاه تقدیس‌گرایانه به صحابه و رد دیدگاه سازش‌کارانه عباس محمود عقاد در کتاب «فاطمه و فاطمیون» ــ که تبرئه هم‌زمان حضرت زهرا (س) و خلیفه اول را «اجتماع نقیضین» می‌خواند ــ وارد تحلیل صحنه سیاسی مدینه می‌شود. مهم‌ترین گزاره‌های تحلیلی شهید صدر در این فصل عبارت‌اند از:
ریشه‌یابی روان‌شناختی و سیاسی منازعه: شهید صدر با مقایسه دو حادثه، یعنی قیام حضرت زهرا (س) علیه خلیفه اول و قیام عایشه علیه امام علی (ع) در جنگ جمل، نقش رقابت‌های درون‌خانوادگی، رد درخواست خواستگاری ابوبکر از حضرت زهرا (س) و ماجرای بازگرداندن وی از مأموریت ابلاغ سوره برائت را در شکل‌گیری بسترهای عاطفی و روانی منازعه تحلیل می‌کند. سپس نشان می‌دهد که چگونه این زمینه‌ها در کنار بُعد سیاسی منازعه، یعنی تلاش برای محو آثار سقیفه، قرار می‌گیرند.
واکاوی «حزب حاکم» و نقشه از پیش تعیین‌شده سقیفه: نویسنده با استناد به هفت قرینه تاریخی اثبات می‌کند که ماجرای سقیفه رخدادی دفعی و تصادفی نبود، بلکه محصول تبانی و نقشه مشترک یک تشکل سیاسی سه‌نفره، متشکل از خلیفه اول، خلیفه دوم و ابوعبیده جراح، بود. از نظر شهید صدر، انکار مرگ پیامبر (ص) از سوی خلیفه دوم در بیرون خانه، اقدامی حساب‌شده برای خریدن زمان و مشغول‌کردن مردم تا لحظه رسیدن خلیفه اول از محله «سُنح» بود. گواه دیگر وجود این تشکیلات حزبی، تقسیم قوای سه‌گانه حکومت پس از سقیفه میان همین سه تن بود: ابوبکر در رأس قوه مجریه (خلافت)، عمر در رأس قوه قضائیه و ابوعبیده در رأس امور مالی و بیت‌المال قرار گرفتند.
مواجهه حکومت با سه جریان مخالف و خلع سلاح اقتصادی بنی‌هاشم: شهید صدر مخالفان حزب حاکم را به سه گروه تقسیم می‌کند: نخست، انصار که به دلیل شکاف درونی میان اوس و خزرج مغلوب شدند؛ دوم، بنی‌امیه به رهبری ابوسفیان که حکومت با واگذاری اموال زکات و سپردن مناصب حکومتی، به‌سرعت آنان را خرید و ساکت کرد و بدین‌ترتیب سنگ‌بنای حکومت اموی را گذاشت؛ و سوم، بنی‌هاشم به رهبری علی (ع). از آنجا که حکومت بیم داشت عناصر زرپرست و فرصت‌طلب به طمع اموال سرشار بنی‌هاشم (خمس و فدک) گرد علی (ع) جمع شوند، دست به غصب فدک زد تا مخالفان بنی‌هاشم را از نظر اقتصادی خلع سلاح کند.
چرا علی (ع) سکوت کرد و حتی به احادیث نبوی احتجاج نکرد؟ یکی از تحلیل‌های کتاب، پاسخ به این پرسش است که چرا امیرالمؤمنین (ع) در روزهای نخست، حتی به نصوص صریح نبوی، همچون حدیث غدیر، احتجاج علنی نکرد؟ شهید صدر چند دلیل برای این مسئله مطرح می‌کند: نخست، نبود پشتیبانی مطمئن در میان سران قبایل؛ دوم، بیم از اینکه حزب حاکم ــ که پیش‌تر در ماجرای «قلم و دوات» جسارت نسبت‌دادن هذیان به شخص پیامبر را نشان داده بود ــ اصل این احادیث را رسماً انکار و سانسور کند و در نتیجه، این سرمایه ابدی برای نسل‌های آینده از بین برود؛ و سوم، پرهیز از کشیده‌شدن کار به جنگ مسلحانه در شرایطی که خطر ارتداد و طمع‌ورزی بنی‌امیه، اصل اسلام را تهدید می‌کرد. از این رو، امام (ع) مبارزه خود را از مسیر «مطالبه فدک» و با واردکردن حضرت زهرا (س) به میدان طراحی کرد؛ مبارزه‌ای که اگرچه از نظر براندازی فوری حکومت، در ظاهر به شکست انجامید، اما با گرفتن اعتراف از شیخین در بستر بیماری حضرت زهرا (س)، مبنی بر اینکه «خشم فاطمه، خشم پیامبر و خداست»، پیروزی عقیدتی و تاریخی خود را در اثبات عدم مشروعیت حاکمان ثبت کرد.
محور چهارم کتاب به بررسی بخش‌هایی از کلام حضرت زهرا (س) اختصاص دارد که در آن‌ها مبانی مشروعیت سقیفه نقد می‌شود. در این فصل، شهید صدر به تحلیل بخش‌هایی از خطبه فدکیه می‌پردازد. ایشان پس از بررسی اعجاز بلاغی کلام حضرت زهرا (س) در توصیف مقام معنوی پیامبر (ص)، به سراغ مقایسه اعجاب‌انگیز حضرت میان مجاهدت‌های علی (ع) و فرار دیگران در میدان‌های جنگ، از جمله احد، خیبر و حنین، می‌رود. نقطه اوج این فصل، نقد مبانی حکومت برآمده از سقیفه در سه محور است: نخست، نقد مفهوم مبهم و اشرافی «اهل حل و عقد»؛ با این پرسش که چه کسی به این افراد صلاحیت نمایندگی داده و چرا تمام اهل خرد، همچون علی، عباس، سلمان، ابوذر، مقداد، عمار و سعد بن عباده، از آن کنار گذاشته شدند؟ دوم، نقد ادعای «رأی اکثریت»؛ هم از منظر عدم اعتبار اکثریت در قرآن و هم از این جهت که در سقیفه حتی از سایر شهرهای اسلامی نیز نظرخواهی نشد؛ و سوم، نقد «حکومت اقلیت.»
محور پنجم کتاب به محاکمه فقهی و حقوقی خلیفه اول اختصاص دارد و با عنوان «در دادگاه تاریخ»، بخش پایانی کتاب را تشکیل می‌دهد. شهید صدر در این فصل، با فرض پذیرش قواعد فقهی و روایی اهل سنت، پرونده فدک را در دو بخش «ارث» و «نحله (بخشش)» بازخوانی و درباره آن داوری می‌کند.
پاسخ‌ها